سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 143

متکثره» بود که گفتیم: چنین انحلالی وجود ندارد.

نتیجۀ این سه مبنا این است که در مسألۀ ما نحن فیه هیچ گونه فرقی بین دخول در دار غصبی و خروج از دار غصبی قائل نیستیم. همانطوری که دخول منهی عنه است آنهم«لا بعنوان الدخول بل بعنوان التصرف فی مال الغیر»، خروج هم همانطور«یکون منهیا عنه بعنوان التصرف فی مال الغیر» و جز مسألۀ نهی، هیچ چیزی اینجا وجود ندارد. نهی هم نهی فعلی است، نهی منجّز است نه اینکه بواسطه حدوث اضطرار الیه، ساقط شده باشد که مرحوم آخوند می فرمود چون این اضطرار، بسوء الاختیار است و به هیچ وجه موجب معذوریت نمی شود. لذا یک نهی فعلی منجّز مستتبع استحقاق عقوبت بر مخالفت است بدون اینکه هیچ گونه مسألۀ معذوریتی در کار باشد و هیچ صحبتی از امر نفسی، غیری و امثال ذلک در اینجا مطرح نیست. این روی این سه مبنایی است که مختار ماست.

حکم خروج از دار غصبی صرف نظر از مبنای مختار

بد نیست برای تکمیل بحث با قطع نظر از این سه مبنا هم بحث کنیم، یعنی اگر گفتیم: تصرف حرام است و این حرمت تصرف«یقتضی وجوب ترک التّصرف» یعنی به دنبال این حرمت، یک حکم وجوبی در کار است که مبنای اول را کنار بگذاریم و همینطور مبنای دوم را هم که انکار وجوب مقدمه بود کنار بگذاریم و ملازمۀ بین وجوب ذی المقدمه و وجوب مقدمه را قائل بشویم همچنین مبنای سوم که انکار انحلال خطابات عامه بود هم کنار گذاشته شود و بگوییم: خطابات عامه، انحلال پیدا می کند و همان شرائطی که در هرخطاب شخصی معتبر است در رابطۀ با این خطابات عامه نسبت به هرفردی، آن شرائط خاصه یک به یک باید ملاحظه بشود. آیا اگر این مبانی ثلاثه را کنار بگذاریم و مقابل این مبانی ثلاثه را اختیار بکنیم، می توانیم در اینجا بگوییم: این خروج از دار غصبی مثل صلاه در دار غصبی می شود؟ همانطوری که صلاه در دار غصبی در مثال مسألۀ اجتماع امر و نهی بنابر قول به جواز اجتماع که خود ما هم قائل به این قول بودیم که می گفتیم: این صلاه در دار غصبی، هم مأموربه است و هم منهی عنه است، آیا با توجه به گذشت از آن سه مبنای خودمان اینجا هم خروج از دار غصبی«یصیر کالصلاه فی الدار المغصوبه فیجتمع فیه الامر و النّهی» همانطوری که ابو هاشم و اتباعش ذکر کردند یا اینکه اگر همۀ آن حرفها هم کنار گذاشته بشود، در مسألۀ اجتماع امر و نهی قائل به جواز بشویم باز هم خروج از دار مغصوبه با مسألۀ صلاه در دار مغصوبه فرق می کند؟ اینجا یک فرقی مرحوم آخوند ذکر کرده اند که آن فرق را دقت بفرمایید ببینیم آیا این فرق ایشان و این اشکال ایشان به قائلین به اینکه خروج، هم مأموربه است و هم منهی عنه