سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 16

صادق است که سابقا بحثش را مفصل ما ذکر کردیم.

فعلا به این جهت کار داریم: شما که می گویید: «الانسان موجود» در این قضیۀ حملیه، موضوع عبارت از چیست؟ آیا در«الانسان موجود» موضوع، ذات ماهیت و نفس طبیعت انسان است و موجودیت، عارض خود طبیعت و نفس طبیعت است؟ مدعای ما این است و روی این حساب، این قضیه، قضیۀ ضروریۀ بشرط محمول نخواهد بود. وقتی که شما می گویید: «الانسان موجود» و لو اینکه این قضیه خودش قضیۀ ضروریه است اما دو رقم قضیۀ ضروریه داریم: یک قضیۀ ضروریه به معنای اینکه ثبوت محمول برای این موضوع بدیهی و واضح است مثل«الانسان حیوان ناطق» و اشباه ذلک اما یک قضیۀ ضروریه داریم که از آن تعبیر به ضروریۀ بشرط محمول می شود، که در تمام قضایا جریان دارد.

اگر عنوان محمول را قید برای موضوع قرار بدهید و موضوع مقیّد به ثبوت محمول باشد، دیگر ثبوت محمول برای موضوع مقیّد به ثبوت محمول، ضروری است. «زید کاتب لیس قضیه ضروریه» اما«زید الکاتب کاتب» این قضیه، قضیۀ ضروریه است، که از آن به ضروریۀ بشرط محمول تعبیر می شود. سؤال این است که وقتی که شما می گویید: «الانسان موجود» اگر موضوع شما نفس طبیعت و خود ماهیت باشد، این قضیه، قضیۀ ضروریۀ به شرط محمول نیست، برای اینکه انسان«یمکن ان یکون موجودا و یمکن ان لا یکون موجودا» برای اینکه همانطوری که در فلسفه ملاحظه کرده اید، وجود و عدم در رابطۀ با ماهیت، نسبتشان علی السواء است. اینطور نیست که ماهیت تمایلی به وجود داشته باشد یا تمایلی به عدم داشته باشد. نسبت ماهیت به وجود و عدم علی السواء است. پس قضیۀ«الانسان موجود» عنوان ضروریۀ به شرط محمول نخواهد بود.

تقیّد موضوع به وجود

اما اگر در موضوع، تقیّد به وجود را اخذ کنیم و بگوییم: «الانسان المتقیّد بالوجود، موجود» اینجا دو نحو است: یک وقت می خواهیم مقیّد به وجود ذهنی بکنیم، یک وقت مقیّد به وجود خارجی بکنیم. در هریک از این دو صورت، محمول ما که عبارت از موجود است، یک وقت مقصود، «موجود فی الخارج» است یک وقت مقصود«موجود فی الذهن» است. اگر قضیه را به این صورت ترتیب دادیم و گفتیم: «الانسان المتقیّد بالوجود الذهنی، موجود فی الذهن» این قضیۀ ضروریۀ به شرط محمول می شود کما اینکه اگر گفتیم: «الانسان المتقیّد بالوجود الخارجی موجود فی الخارج» این هم می شود مثل«زید الکاتب، کاتب» ضروریۀ به شرط محمول است. اما اگر به این صورت