سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 168

باب معاملات و یا حتّی در باب عبادات، می خواهند از راه این که نهی، ارشاد به فساد می کند، مسأله فساد را در این بحث مطرح می کنند و قائل به فساد هستند.

آیا می توانیم کلمۀ«یقتضی» را که به معنای سببیّت و تأثیر است، در مورد اینها به کار ببریم؟ ارشاد، چه ربطی به سببیّت و تأثیر دارد؟ این را راهنمایی می کند، این دارد یک حقیقتی را حکایت می کند، مسأله ارشاد و راهنمایی، در حقیقت حکایت یک واقعیّت است، مثل آن اوامر ارشادیه ای که یک طبیب نسبت به مریض خودش صادر می کند، معنایش این است که دارد یک واقعیّتی را برای این مطرح می کند که اگر بخواهی سلامتی خودت را بازیابی، راهش این است که مثلا این داروها را استفاده کنی، این غذاهای مخصوص را استفاده کنی، امّا نمی توانیم بگوییم: «امر الطبیب علّه مؤثره فی سلامه المریض». نه، او یک ارشاد و راهنمایی می کند. «لا تبع ما لیس عندک» کار نداریم به این که این ارشاد، درست است یا درست نیست؟ اینها را بعدا بحث می کنیم.

لکن آن کسی که می گوید: نهی در باب معاملات، از آن استفادۀ فساد می شود از او می پرسیم که راه استفادۀ فساد چیست؟ می گوید: برای این که نهی، ظهور دارد در ارشاد به فساد. آیا ظهور در ارشاد به فساد را می توانیم اسمش را اقتضا بگذاریم؟ اسمش را مؤثر و سبب بگذاریم؟ یعنی علّت این که این معامله باطل است، وجود نهی، سببیّت پیدا کرده یا این که نه؟ ارشاد در واقع حکایت است. بیان یک واقعیّت و هدایت به یک حقیقت است که اگر مال مردم را فروختی بدون اذن، بدان که این تأثیر در تملیک و تملک نمی کند، بدنبال این معامله، ملکیّتی حاصل نمی شود. پس یکی از اقوال در مسأله این است و این با کلمۀ«یقتضی» که ظهور در سببیّت و تأثیر دارد، هیچ گونه تناسبی بین این دو وجود ندارد.

بیان دو نکته در تفسیر اقتضاء به دلالت

همین طور اگر کلمۀ یقتضی را برداریم، به جای آن کلمۀ«یدّل» بگذاریم و بگوییم: «النهی عن الشیء هل یدّل علی فساده ام لا»؟ اگر این طوری تعبیر کنیم چطور است؟ می گوییم: با توجّه به دو نکته، این هم درست نیست که چنین تعبیری کنیم، یکی این که«یدّل» چون فاعلش، عبارت از نهی است و نهی هم از مقولۀ لفظ است، نهی همان هیئت«لا تفعل» است، خوب لا تفعل از مقولۀ لفظ است، چیزی که از مقولۀ لفظ باشد، اگر ما کلمۀ دلالت را به آن نسبت دادیم، معنایش این است که یک دلالت لفظی و یک دلالت وضعی وجود دارد، بله، کلمۀ دلالت را در غیر لفظ هم استعمال می کنیم، می گوییم: وجود مثلا یک دود در یک جایی، دلیل بر آن است که آنجا آتشی وجود دارد، امّا اگر فاعل