سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 170

دلالت؛ یعنی دلالت لفظی، دلالتی که مستند به ظهور لفظ و مربوط به عالم لفظ باشد، مثل باب مقدّمه واجب، اینهایی که در باب مقدّمه واجب، از راه ملازمۀ عقلیّه، مسأله وجوب مقدّمه را قائل شدند، آیا درست است که بگویند: «وجوب الصلاه یدّل علی وجوب الوضوء»؟ از آنها بپرسیم کجای وجوب صلاه، دلالت بر وجوب وضو می کند؟ بگویند: ملازمۀ عقلیّه در کار است، بین وجوب ذی المقدّمه و وجوب مقدّمه، چون ملازمه در کار است، ما می توانیم بگوییم: «وجوب الصلاه یدّل علی وجوب الوضوء»؟

این تعبیر، تعبیر درستی نیست، این مربوط به حکم عقل است و ظاهر کلمۀ یدّل؛ یعنی لفظ در محدودۀ لفظی خودش، چنین دلالتی را دارد. لذا نه در ما نحن فیه، نه در مسأله مقدّمۀ واجب، نمی توانیم به حساب لفظ بگذاریم و کلمۀ دلالت را در اینجا مطرح کنیم؟ پس بهتر این است که هم کلمۀ«یقتضی» و هم کلمۀ«یدّل» هر دو را کنار بگذاریم و به جای آندو، یک لفظ و کلمه ای را به کار ببریم که با همۀ آنها سازگار است، همان کلمۀ«یکشف» یا«یستفاد» که با همۀ اینها می سازد. «تعلق النهی بشیء هل یستفاد منه فساده، هل یکشف عن فساده»؟ چنین تعبیراتی که هم با آن«لا تبع ما لیس عندک» که ارشاد به فساد است، سازگار باشد و هم با این ملازمۀ عقلیّه ای که بین مبغوضیّت و بین فساد بنابر قول بعضی از قائلین مطرح است.

تفاوت بحث اجتماع امر و نهی با مسألۀ تعلق نهی به عبادات

و امّا مقدّمات، یک مقدّمه را چون قبلا بحث کردیم و به اصطلاح به صورت گذرا اشاره می کنیم و آن این است که اگر نظرتان باشد در مسأله اجتماع امر و نهی، مرحوم آخوند آنجا، آن بحث را کرده اند و اینجا هم اشاره می کنند. مرحوم آخوند می فرمودند: فرق بین مسأله اجتماع امر و نهی و مسأله نهی متعلق به عبادت، در جهت مبحوث عنها است، در حیث مبحوث عنه است و می فرمودند: حیث مبحوث عنه، در مسأله اجتماع امر و نهی، عبارت از سرایت و عدم سرایت است؛ یعنی قائل به اجتماع، می گوید: امر، از محدودۀ صلاه، سرایت به غصب نمی کند و نهی هم از محدودۀ غصب، سرایت به صلاه نمی کند. امّا امتناعی، قائل به سرایت بود، لذا می فرمودند: در مسأله امر و نهی، تمرکز بحث روی سرایت و عدم سرایت است. امّا در مسأله تعلق نهی به عبادت، بحث روی این تمرکز دارد که اگر یک عبادتی منهی عنه واقع شد، آیا این تعلق نهی، مستلزم فساد عبادت هست یا مستلزم فساد عبادت نیست؟ پس اینجا، در این حیث، بحث می شود و آنجا، در آن حیث، بحث می شود.

لکن ما در آنجا، بحث کردیم و اینجا هم اشاره می کنیم که مسأله تعدّد حیثیّت برای تغایر بین