سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 175

آن کسی که قائل شده است که نهی در باب معامله دلالت بر فساد می کند، ما از او می پرسیم چرا؟ مگر حرمت ملازم با فساد معامله است؟ می گوید: خیر من از راه حرمت مسأله فساد را قائل نیستم. بلکه از راه ارشاد استفاده می کنم. می گویم این«لا تبع ما لیس عندک» ارشاد به بطلان معامله است. یعنی مفاد این«لا تبع لیس حکما تحریمیا مولویا بل حکما ارشادیا» که به بطلان و فساد آن ارشاد می کند، کأنّ می خواهد بگوید: به خودت زحمت نده و مال مردم را بدون اذن آنها مورد معامله قرار نده که این معامله به جایی نمی رسد. آن هدف و غرضی را که از آن معامله داری که عبارت از تملیک و تملک باشد، محقق نمی شود.

کاری نداریم که این ادعا صحیح است یا خیر؟ ولی این مربوط به معنی«لا تبع ما لیس عندک» است و مربوط به عالم لفظ است که آیا چنین نهیی که متعلق به معامله می شود از آن تحریم استفاده می شود؟ «لا تبع مثل لا تشرب الخمر» است؟ همان گونه که نهی در آنجا، نهی تحریمی مولوی است این«لا تبع ما لیس عندک» هم مثل«لا تشرب الخمر» است یا این که«لا تبع ما لیس عندک» اصلا حکم مولوی نیست مثل اوامر و نواهی طبیب می ماند که ارشاد می کند، مریض خودش را در رابطۀ با آنچه که امر و نهی می کند. در این بخش و با این ادعا هیچ سروکاری با عقل نداریم.

لذا این فقط متمرکز در این است که«هل لا تبع مثل لا تشرب الخمر فی مفاده و مدلوله ام لا یکون»؟ که یک مسأله لفظیه است و لذاست که از همین قائل که می گوید اگر به جای«لا تبع» فرض کنید که کلمۀ حرمت به کار گرفته شده بود ما آنجا استفاده می کردیم که حرمت وجود دارد و حرمت در معامله هم ملازم در فساد معامله نیست، می پرسیم چه مانعی دارد که یک معامله ای هم حرام باشد و مبغوض مولی باشد و در عین حال صحیح باشد و منشأ ترتب اثر، از این طرف می آییم سراغ عبادات.

حکم عقل بر فساد عبادت در ما نحن فیه

در باب عبادات بعضی که قائلند به این که نهی اقتضای فساد می کند از آنها می پرسیم چرا؟ به چه مناسبت نهی متعلق به عبادت اقتضای فساد می کند؟ در جواب ما این طور نمی گوید: نهی متعلق به عبادت ارشاد به فساد عبادت است. اگر اینجا هم مسأله ارشاد را مطرح می کرد، در هر دو بخش مسأله، مسأله لفظی می شد اما می بینیم بعضی این گونه استدلال می کنند و می گویند: اگر عبادتی منهی عنه واقع شد، معنایش این است که این عبادت مبغوض مولی است و چیزی که مبغوض مولی شد این«مبعّد عن ساحه المولی» است و عقل می گوید چیزی که«مبعد عن ساحه المولی» هست«لا