سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 18

طبیعت است بدون اینکه وجود ذهنی و وجود خارجی در ناحیۀ موضوع مدخلیتی داشته باشد. حالا که این مقدمه به این صورت مطرح شد، بحث را می آوریم در رابطۀ با همان جهت مورد نزاع خودمان که شاید مهمترین مقدمه در بحث اجتماع امر و نهی، همین مسأله است که باید روشن بشود و همین مسأله است که بزرگانی مثل مرحوم آخوند(ره) و جمع دیگری را قائل به امتناع اجتماع امر و نهی کرده.

موضوع در قضایای شرعیه

این مقدمه، عمدۀ مقدمات است و آن این است که در قضیۀ«الصلاه واجبه» مسأله چطوری است؟ «شرب الخمر حرام» این قضیه ای که ترتیب می دهیم گرچه«الانسان موجود» را شما با دلیل ثابت کردید که موضوعش، نفس طبیعت است و«الانسان کلی» را با دلیل ثابت کردید که موضوعش، نفس طبیعت است. در«الصلاه واجبه» مسأله چطوری است؟ آیا معروض برای وجوب، نفس طبیعه الصلاه است؟ معروض برای حرمت، نفس ماهیه شرب الخمر است؟ یک احتمال همین است.

احتمال دوم اینکه پای وجود ذهنی مطرح باشد«الصلاه المتقیّده بالوجود الذهنی واجبه و شرب الخمر المتقیّد بالوجود الذهنی محرمه.» احتمال سوم اینکه پای وجود خارجی مطرح باشد، «الصلاه المتقیّده بالوجود الخارجی، واجبه و شرب الخمر المتقیّد بالوجود الخارجی محرم.» بیش از این سه احتمال در رابطۀ با این جهتی که رویش بحث داریم، وجود ندارد.

اگر ما این دو احتمال اخیر را ابطال کنیم و دلیل بر بطلان این دو احتمال اخیر اقامه کنیم، طبعا احتمال اول تعیّن پیدا می کند یعنی«الصلاه واجبه» می شود مثل«الصلاه موجوده.» همانطوری که موضوع در این قضیه«الصلاه موجوده» نفس طبیعت صلاه است. در«الصلاه واجبه» هم موضوع، نفس طبیعت صلاه است. پس باید اقامۀ دلیل بر بطلان آن دو احتمال دیگر بکنیم تا طبعا این احتمال اول، که با ظاهر عبارات و با ظاهر تعابیر هم تطبیق می کند، هیچ کجا نداریم که گفته باشند: «اقیموا الصلاه المتقیّده بالوجود الذهنی» هیچ کجا نفرموده اند: «اقیموا الصلاه المتقیّد بالوجود الخارجی»، ظاهر تعبیر، تعلّق حکم به نفس عنوان صلاه و ماهیت صلاه است و در باب محرمات هم نهی مولا و تحریم مولا به نفس عنوان غصب و به نفس ماهیت شرب الخمر، تعلق گرفته است.

اما احتمال دوم که مسألۀ وجود ذهنی مطرح باشد، یعنی باید صلاه متقیّدۀ به وجود ذهنی اقامه بشود و در خارج تحقق پیدا بکند و معنای«الصلاه واجبه» یک چنین معنایی است، ضمن اینکه ما می دانیم که صلاه برای آثار و برکات و ثمراتش، واجب شده، برای نهی از فحشاء و منکر واجب