سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 19

شده، برای عنوان معراجیت و قربانیت و امثال ذلک واجب شده و وجود ذهنی صلاه، یعنی همین که انسان رو به قبله بنشیند و ماهیت صلاه را در ذهنش تصور بکند و وجود ذهنی به ماهیت صلاه بدهد! پیداست که صلاه این چنینی، سر سوزنی اثر و خاصیت و ثمره بر آن ترتب پیدا نمی کند.

اگر شما بگویید: در عبارت دلیل حکم، «الصلاه المتقیّده بالوجود الذهنی واجبه» هست، اما در مقام عمل و امتثال، باید به نماز، وجود خارجی بدهید و این نماز را در خارج اتیان بکنید.

جوابش این است که این مأتی به با مأمور به نه تنها موافقت ندارد، امکان موافقتش هم در خارج تحقق ندارد، برای اینکه صلاه متقیّدۀ به وجود ذهنی«لا یعقل ان ینطبق» بر این صلاتی که انسان در خارج ایجاد می کند و به او جامۀ عمل می پوشد روی همان جهتی که عرض کردیم که وجود ذهنی و وجود خارجی، دو نوع از وجود هستند و قسیم یکدیگر هستند. همانطوری که امکان ندارد که ماهیت انسان بر یک بقر، صادق باشد و بالعکس، صلاه مقیّدۀ به وجود ذهنی هم امکان ندارد که انطباق بر صلاه خارجی پیدا بکند و این مصداق مأمور به واقع بشود تا بگوییم که مأتی به موافق با مأمور به است. امکان ندارد که با ایجاد صلاه خارجی، این مأتی به موافقت با مأموربه داشته باشد. لذا این احتمال، احتمالی است که بالضروره باطل است و جای احتمالش هم نیست منتها در مقام تصویر این مسأله، مطرح می شود و الا از نظر علمی، حتی کسی نمی تواند احتمال این معنا را هم بدهد.

اما آنچه مهم است، احتمال سوم است که بگوییم: موضوع حکم و متعلق حکم، همان است که در خارج از مکلف تحقق پیدا می کند و به تعبیر ما: صلاه مقیّدۀ به وجود خارجی، معروض برای وجوب است، شرب خمر مقیّد به وجود خارجی، معروض برای حرمت است. این همان چیزی است که مرحوم آخوند(ره) در مقدمۀ دوم از مقدماتی که برای اثبات امتناع اجتماع امر و نهی ذکر می کنند، مدعی هستند، منتها ما به طبیعت مقیّدۀ به وجود خارجی تعبیر می کنیم و تعبیر ایشان این است که می فرماید: متعلق حکم، همان است که در خارج، از مکلف تحقق پیدا می کند، همان است که در خارج از مکلف صادر می شود. همان موجود خارجی، متعلق حکم است.

مؤیّد مقیّد بودن موضوع قضایای شرعیه به وجود خارجی

مؤیّد بدوی این مسأله این است که این آثار و خواصی که بر نماز ترتب پیدا می کند، این آثار و خواص بر خود ماهیت مترتب نمی شود. به عبارت روشنتر: ما که داریم بحث می کنیم در«الصلاه واجبه» که آیا معروض وجوب، طبیعت است یا صلاه مقیّدۀ به وجود خارجی؟ در اینجا فقط ما بحث داریم و الاّ در«الصلاه معراج المؤمن» کسی نمی تواند ادعا بکند که ماهیت صلاه، معراج مؤمن است