سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 196

مطلق تعبدیّه را ذکر کردند، اینجا گرفتار شدند، اما ما این حرف را نمی زنیم. اینجا یک سؤالی تقریبا مطرح است و آن این است که آیه و روایتی نیامده است که بگوید این عنوان محل بحث ما عبارت از آنجایی است که منهی عنه یا عبادت باشد یا معامله باشد، آیه و روایتی نیامده است این حرف را بزند.

در باب معاملات با این که امری به معامله متعلق نشده است و قصد تقرب در معامله اعتبار ندارد، اما چون معامله یک چیزی است که«قد یتصف بالصحه و قد یتصف بالفساد» بحث می کنید که اگر یک معامله ای فرضا مثل ربا منهی عنه واقع شد آیا نهیش اقتضای فساد می کند؟ اقتضای به آن معنای اعم که هم با ارشاد به فساد بسازد و هم از راه ملازمۀ حرمت و فساد که یک مسألۀ عقلیّه است، سازش داشته باشد. اینجا این بحث را می کنید، وقتی که معاملات مشمول این بحث ما هست، دیگر آنچه را که ما طرف مقابل این معاملات قرار می دهیم، چه ضرورت دارد که کلمۀ عبادت را در اینجا مطرح کنیم، عبادت چه کسی گفته است در اینجا مطرح شود که بنشینیم بحث کنیم که آیا مقصود از عبادت چه چیز است؟ مرحوم آخوند آن طوری بفرمایند و امام بزرگوار هم این چنین.

هرچیزی که می تواند معروض صحت و معروض فساد باشد و متعلق نهی قرار گیرد، حالا این چه عنوانی بر آن منطبق است؟ هر عنوانی می خواهد بر آن منطبق باشد ولو کلمۀ عبادت بر آن منطبق نباشد ضرورتی ندارد بعد از آن که معاملات را که از دایرۀ امر به طور کلی خارج است آنها را داخل در محل بحث می دانیم مقابل معاملات عنوانش چه چیز است؟ لازم نیست ما به آن عنوان بدهیم. هر عنوانی که می خواهید، بر آن منطبق کنید یک وقت یک دلیلی می گفت: آن چیزی که در مقابل معاملات در این مسأله مورد بحث است عبارت از عنوان عبادات است، ما مجبور بودیم، عبادت را معنا کنیم. اما ما اصلا مجبور نیستیم اینجا عبادت را معنا کنیم به عبارت روشن تر ما نحن فیه با آن مسألۀ تقسیم واجب فرق می کند، در تقسیم واجب مقسم عبارت از واجب است، آنجا وقتی گفتید «الواجب اما تعبدی آن توصلی» امام بزرگوار پیدا می شوند و می فرمایند: نه، بعضی از واجبات داریم که«لیس بتعبدی و لا توصلی» مثل زکات که هم قصد قربت در آن معتبر است و هم عنوان عبادیّت و پرستش در آن مطرح نیست، لذا مجبورید که به جای دو قسم، سه قسم آنجا برای واجب قائل شوید.

اما در ما نحن فیه در محل نزاع و عنوان محل بحث کلمۀ عبادت را نیاوردیم تا مجبور شویم به این که عبادت را معنا کنیم، مقصود ما از محل بحث معاملات آن هم به معنی اعم که نه تنها شامل نکاح می شود، بلکه ایقاعات را مثل طلاق و عتق و امثال ذلک را شامل می شود غیر معاملات هر چیزی که می تواند گاهی عنوان صحیح پیدا کند، گاهی عنوان فاسد پیدا کند؛ حالا می خواهید اسمش را عبادت بگذارید، اسمش را می خواهی واجب تقربی غیر عبادی بگذار، هرچه می خواهید اسمش