سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 207

تعبیر می کنیم به فاسد، دیگر تعبیر نمی کنیم به ناقص، پس مسأله صحت و فساد در استعمالات عرفیه هیچ ربطی به مسأله ترکیب و اجزا و شرایط ندارد.

تقابل صحت با فساد و تقابل ناقص با تمام از نظر امام«ره»

در عین این که کلمۀ تام و ناقص کاملا مرتبط به ترکیب و اجزا و شرایط است اما اگر به حسب عرف، اینها از هم جدا هستند، ایشان می فرماید که بعید نیست که بگوییم تقابلهای اینها هم فرق می کند، تام و ناقص تقابلشان، تقابل عدم و ملکه است، یعنی ناقص به آن غیر تامی می گویند که«من شأنه أن یکون تاما». خانه ای که از زیردست بنا بیرون آمده است«من شأنه أن یکون واجدا» برای همۀ موارد که مورد نیاز یک خانه است، اگر بعضی از موارد را نداشته باشد به آن ناقص می گوییم«لانّه کان من شأنه أن یکون تاما لکنه لم یکن فی الخارج و فی الواقع کذلک» کما این که در انسان هم که کلمۀ ناقص الخلقه تعبیر می کنیم به لحاظ این است که«من شأنه أن یکون تام الخلقه» انسان«من شأنه أن یکون واجدا» برای بصر«واجدا لعضو البصیره و البصر فاذا کان فاقدا له یکون ناقصا» لذا تقابل بین ناقص و تمام، تقابل عدم و ملکه است. اما تقابل بین صحیح و فاسد می فرمایند: بعید نیست که بگوییم تقابل ضدین است، یعنی فاسد هم یک امر وجودی است. ما به چه چیزی فاسد می گوییم؟ به آن چیزی می گوییم که در حقیقت از مسیر طبیعی خودش منحرف شده است و به تعبیر دیگر از مقتضای خاصیت نوعیۀ خودش خارج شده است.

خروج خودش یک امر وجودی است در مقابل صحیح. صحیح آن است که بر مقتضای خاصیت نوعیه و اثر نوعی خودش باقی است. هم بقاء بر خاصیت نوعیه و اثر نوعی یک امر وجودی است و هم خروج از خاصیت نوعیه و اثر نوعی آن هم یک امر وجودی است. لذا تقابل بین صحیح و فاسد در استعمالات عرفیه بعید نیست که تقابلشان تقابل ضدین باشد، یعنی این طور نیست که یکی امر عدمی باشد تا تعبیر کنیم که این عدمش، عدم ملکه است، نه این که تقابلش تقابل سلب و ایجاب باشد؛ نه. وقتی دو امر وجودی متقابل به این معنا بودند که غیرقابل اجتماعند و بین آنها کمال بینونت وجود دارد، لذا عنوانش هم عنوان تقابل تضاد خواهد بود.

(سؤال... و پاسخ استاد): ضدین که همیشه«لا ثالث لهما» نباید باشد. معنای ضدین این است که هردو باهم قابل جمع نیستند. «ضدین علی قسمین» بعضی از ضدین«لا ثالث لهما» و بعضی دیگر «لهما ثالث» است. مثل اسود و ابیض، ضدّانی هستند که«لهما ثالث» احمر، اسفر، اینها هم داخل در دایره هستند؛ ایشان می فرمایند: این ضابطه در رابطه با استعمالات عرفیه است.