سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 208

ترادف صحت با تمامیت و نقص با فساد در فقه از نظر امام ره

اما وقتی که از استعمالات عرفیه وارد فقه می شویم که محل بحث ماست. در فقه هم همان طوری که ملاحظه کردید این کلمۀ صحت یک امر مشترکی است، هم در باب عبادات این کلمه استعمال می شود، هم در باب معاملات، هم عبادت صحیحه و عبادت فاسده داریم، هم معاملۀ صحیحه و معاملۀ فاسده. ایشان می فرمایند: با این که آن موارد استعمالات عرفیه اش این دو را از هم جدا می کرد و حتی تقابل آنها تقابل مختلف بود، معذلک در باب معاملات و عبادات مثل این که بین این دو یک ترادفی وجود دارد. مثلا در باب عبادات، اگر روی آن ملاکی که در موارد عرفیه ملاحظه کردیم، وقتی می آییم در باب نماز، باید بگوییم نماز هم مثل یک خانه می ماند، همان طوری که خانه مرکب از اجزا و شرایط و خصوصیات است، نماز هم هکذا. پس همان طوری که در مورد خانه، کلمۀ تام و ناقص را به کار می بردیم، نه کلمۀ صحت و فساد را، می بینیم که در باب عبادت این طور نیست، در عبادت کلمۀ صحیح و فاسد بکار می رود، کما این که کلمۀ تام و ناقص هم به کار می رود. هم می توانید بگویید«صلاه تامه» هم می توانید بگویید«صلاه صحیحه». هم می توانید بگویید«صلاه فاسده» هم می توانید بگویید«الصلاه ناقصه». اتفاقا در تعبیرات روایات که در حجّ بحث می کنیم به مواردی برخورد کردیم که از امام سؤال می کند: مثلا طواف فلانی«تام أم ناقص»؟ این تام و ناقص به معنای همین صحیح و فاسد است.

در باب معاملات هم همین طور است. معاملات به لحاظ اسبابشان یعنی آن عقودی که تأثیر می کنند در آثار معاملات مثل الفاظ ایجاب و قبول، اینها هم مرکباتی هستند ایجاب یک جزئش است و قبول جزء دیگر است، شرایطی در کنار این اجزا هست مثلا باید ایجاب به صیغۀ ماضی باشد بین ایجاب و قبول فاصلۀ چندانی واقع نشده باشد و همین طور سایر شرایطی که ذکر شده است. پس در حقیقت معاملات به لحاظ اسبابشان که اتصاف معاملات به صحت و فساد هم، به لحاظ اسباب است، نه به لحاظ مسببات. مسبب که صحیح و فاسد ندارد، زوجیت یا هست یا نیست. ملکیت در باب بیع یا متحقق است یا متحقق نیست، دیگر ملکیت تامه در مقابل ملکیت ناقصه، نداریم، البته ملکیت لازمه در مقابل ملکیت متزلزله وجود دارد، اما ملکیت تامه در مقابل ملکیت ناقصه نیست.

لذا اتصاف معاملات به صحت و فساد در رابطۀ با اسباب است نه در رابطۀ با مسببات. آن وقت در رابطۀ با اسباب به لحاظ این که مرکب از اجزا و شرایط هستند، روی آن قاعدۀ عرفی باید فقط کلمۀ تام و ناقص را در اینجا بکار ببریم.