سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 209

درحالی که پیش از استعمال تام و ناقص معمولا کلمۀ صحیح و فاسد را بکار می بریم، بحث می کنیم که آیا«معاطاه صحیحه أم فاسده»؟ آیا معامله با نداشتن فلان قید«صحیحه أم فاسده» یا بحث می کنیم که«المقبوض بالعقد الفاسد سبب لترتب الضمان». فاسد را صفت برای عقد قرار می دهیم، این کاملا مغایر با آن موارد استعمالات عرفیه است. حالا چه شده است؟ اینجا دو احتمال جریان دارد: یک احتمال این است بگوییم فقها، در مسأله صحت و فساد غیر از آن معنای لغوی و غیر از موارد استعمالات عرفی، یک اصطلاح خاصی اصلا در فقه برای کلمۀ صحت و فساد مطرح است، چه صحت اضافۀ به عبادت شود و چه اضافۀ به معامله شود، یعنی در حقیقت فرمایش مرحوم آخوند را در معاملات و عبادات بپذیریم ولو این که در لغت و عرف فرمایش ایشان را قبول نکنیم.

بیان استاد در معنای صحت و فساد، نقص و تمام در فقه

اما در باب فقه در معاملات و عبادات بپذیریم که صحت به معنی تمامیت است و فرق نمی کند که بگوییم«صلاه زید صحیحه» یا بگوییم«صلاه زید تامه» هردو تعبیر در اینجا صحیح است و همین طور در باب معامله اش، آیا این طوری مسأله را مطرح کنیم؟ یا این که بگوییم که بعید است که فقها، یک حقیقت مثلا فقهیه ای برای خودشان درست کرده باشند و یک اصطلاح فقهی برای خودشان درست کرده باشند، بگوییم اینجا به عنوان مجاز و مسامحه این تعبیر را به کار می برند. واقعش این است که باید بگویند«صلاته تامه، لیست الاّ» اما این که به جای تامّه، صحیحه را هم به کار می برند، این از روی تجوّز و تسامح و روی رعایت همان مناسباتی است که در باب مجازات مطرح است.

ممکن است این حرف را بزنیم. ولو اگر نتوانیم وجهش را بدست بیاوریم و توجیه هم نتوانیم کنیم.

اما واقعیت را در باب عبادات و معاملات نمی شود انکار کرد که مسأله صحت و فساد با تمامیت و نقص در معنای فقهی در حقیقت مترادف با یکدیگر هستند. حالا چطور شده است با آن نحوی که در استعمالات عرفیه هست، در فقه چنین عنوانی پیدا شده است؟ آیا اصطلاح خاص مجاز و مسامحه است یا فرضا احتمالات دیگر در این باب، خیلی هم ضرورتی ندارد که ما به توجیه این پی ببریم و علت را به دست بیاوریم. ولی وقتی که فقه را زیرورو می کنیم می بینیم کلمۀ صحت و فساد که می گویند اصلا موضوعش همین مرکبات است در باب عبادات مرکباتند«من الاجزاء و الشرائط» در باب معاملات هم چون به لحاظ اسباب مسائل مطرح است، آنها هم مرکب از ایجاب و قبول و شرایط و اجزا و خصوصیات است. لکن یک فرق دیگری هم بین معاملات و عبادات و بین موارد استعمال عرفی وجود دارد با بعضی از خصوصیات دیگری که در این رابطه هست ان شاء الله بعدا