سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 212

مثلا این خانه ای که ساخته شده است، از لحاظ موارد، تمامیت دارد و هیچ گونه کمبودی وجود ندارد، اما مثلا از لحاظ سایر لوازم برق و امثال ذلک، مثلا نقص دارد، تعبیر به تمامیت و نقص نسبت به یک مرکبی که دارای اجزا و شرایط است با تفکیک بین اجزا و شرایط امکان دارد.

اما در باب عبادات و معاملات با این که صحت و فساد به معنی تمامیت و نقص استعمال می شود، معذلک روی این دو کلمه یعنی کلمه صحت و فساد هیچ معهود نیست که تفکیکی قائل شویم و بگوییم«هذه الصلاه صحیحه من حیث الاجزاء و فاسده من حیث الشرایط». این در اذهان متشرعه و در اصطلاح فقه یک امر غیرمعهودی است برای این که صلاتی که واقع می شود«امّا صحیحه مطلقا و امّا فاسده مطلقا». اما یک شقّ سومی ما در فقه داشته باشیم که صلاه هم صحیح باشد و هم فاسد باشد، منتها تفسیر کنیم صحت را مثلا به لحاظ اجزا و فساد را به لحاظ فقدان بعضی از شرایط این یک امر غیرمعهودی است. در باب معاملات هم همین طور است بالاخره این عقد زوجیت یا عقد بیعی که واقع شده است از دو حال بیرون نیست: «امّا ان یکون صحیحا، لیس الاّ و امّا ان یکون فاسدا لیس الاّ». اما مجمع اتصاف به صحت و فساد باشد، بگوییم به لحاظ ایجاب و قبولش صحیح است؛ اما به لحاظ بعضی از شرایط یکون فاسدا، این یک امر غیر معهود در باب فقه است. لذا کلمه صحت و فساد علاوه بر این که در عبادات و معاملات به معنی تمامیت و نقص است یک اضافه و یک امر زائدی هم همراهش هست و آن امر زائد این است که از این دو حال بیرون نیست و تفکیک بین صحت و فساد به لحاظ اجزا و شرایط یک امر غیرصحیح و غیرمعهودی است.

نسبی بودن مفهوم صحیح و فساد در فقه

مرحوم آخوند ره در این بحث صحت و فساد یکی دو بحث مهم ذکر کردند، گفتیم که ایشان در رابطه با صحت و فساد مفصل بحث کردند. به خلاف بحث صحیح و اعم آنجا خیلی به اختصار، برگزار کردند. اما یکی از این دو مطلبی که ذکر کردند، هم فرمایش ایشان را و هم خلطی که در کلام ایشان شده است و عدم تمامیت کلام ایشان به صورت کلی، باید اینجا ذکر شود. ایشان در این مطلب، این طور می فرمایند: صحت و فساد، دو واقعیت نیست این طور نیست که یک واقعیتی به نام صحیح و یک واقعیتی به نام فاسد وجود داشته باشد. بلکه این یک مسأله ای است که ارتباط به اختلاف انظار دارد مثلا برای توضیح بیان ایشان: شما به رساله ها که مراجعه می کنید یک فقیهی می گوید: صلاه مثلا بدون سوره صحیح است. یک فقیهی می گوید: صلاه بدون سوره باطل است. ایشان می فرماید: این معنایش این است که صحت و فساد، دایر مدار آراء و فتاوا هست. یک فتوا می گوید: نماز بدون سوره