سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 238

آن تعبیر می کنیم به اصل در مسأله اصولیه.

اما در مقام دوم، کاری به مسأله اصولیه نداریم. نوبت به مسأله فرعیه و فقهیه می رسد، به این معنا که اگر یک عبادتی منهی عنه واقع شد و خواستیم به آن عبادت منهی عنه اکتفا کنیم و عنوان صحت را بر آن منطبق کنیم و یا معامله ای در خارج واقع شد و این معامله محرّم بود و شک کردیم که آیا این معامله محرّم، نقشی در تملیک و تملک دارد یا ندارد؟ که از آن اصطلاحا تعبیر می شود به اصل در مسأله فقهیه و ما باید ان شاء الله در هردو مقام بحث کنیم، مخصوصا مقام دومش در فقه خیلی مورد ابتلا هست.

بحث از جریان اصل در مسألۀ اصولی

اما در رابطه با مقام اول، در جریان اصل، باید عنوان محل نزاع را و آن حیثی که مورد نزاع و بحث واقع شده است، را کاملا حفظ کنیم. مثل این که در باب مقدمه واجب، بعد از آن که محل نزاع تمرکز پیدا کرد روی عنوان ملازمۀ عقلیه بین وجوب ذی المقدمه و وجوب مقدمه، اگر می خواست اصلی جریان پیدا کند، می بایست تنها در رابطه با ملازمه جریان پیدا کند، حالا نفیا یا اثباتا، زیرا آنچه که محط بحث و مورد نزاع در باب مقدمه واجب است، همان ملازمه است که آیا ملازمه بین وجوب ذی المقدمه و وجوب مقدمه تحقق دارد یا نه؟ لذا اگر اصلی جاری شود نفیا یا اثباتا، روی همین معنا باید جاری شود. در ما نحن فیه هم محل بحث این بود که آیا نهی دلالت بر فساد می کند یا دلالت بر فساد نمی کند؟ اگر اصلی بخواهد جاری شود روی نفس همین عنوان دلالت و عدم دلالت باید جریان پیدا کند.

منتها یک خصوصیّت اضافی در ما نحن فیه وجود دارد که در مسأله مقدمه واجب، آن خصوصیت وجود نداشت. آن خصوصیت این است که در مسأله مقدمه واجب، مسأله، عقلی محض است و هیچ گونه ارتباطی به عالم لفظ و دلالت لفظ نداشت. همان طوری که مرحوم آخوند هم«ره» آنجا تصریح فرمودند و بر بعضی از کلماتی که إشعار به این معنا داشت که نزاع در باب مقدمۀ واجب به عالم لفظ هم ارتباط دارد، ایشان صریحا اشکال و اعتراض کردند و فرمودند: نزاع در مسأله مقدمه واجب، هیچ گونه ارتباطی به عالم لفظ ندارد و حق هم همان بود که ایشان بیان کردند.

اما در ما نحن فیه، در همان اوائل که این مسأله را عنوان کردیم، آنجا این طور گفتیم: ما به ادله طرفین که مراجعه می کنیم، می بینیم که دو قسم دلیل در این باب، اقامه شده است. بعضی از ادله، ارتباط به مباحث و مسائل لفظی دارد، مثل این که می گوید: «لا تبع ما لیس عندک» این ارشاد به بطلان