سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 283

تلازم کراهت با مبغوضیت

اما اینجا ما مسأله را به این کیفیت بررسی می کنیم، می گوییم: از نظر حکم وضعی، کراهت هم ملازم با فساد عبادت است. در این نمی شود تردید کرد که عملی که مرجوح«عند المولی» است، عملی که مولا از آن عمل خوشش نمی آید، این نمی تواند مقرب«الی المولی» باشد و انسان را به مقام قرب مولا برساند، این را نمی شود در آن تردید کرد. پس این کراهتش را چطوری تصور کنیم؟ بگوییم: این اذنی که از کراهت استفاده می شود، معنایش این است که اگر این عمل مکروه، در خارج واقع شد، دیگر استحقاق عقوبت بر آن مترتب نیست. مثل صلاه حائض نیست که هم«صلاته فاسده» و هم«تستحق العقوبه علی أتیان هذه الصلاه الفاسده» نه، عبادت مکروهه، اگر تحقق پیدا کرد، فقط همان حکم وضعی فساد بر آن مترتب است، اما یک استحقاق عقوبت هم بر أتیان این عبادت مکروهه بار باشد، نه، چنین استحقاق عقوبتی در کار نیست.

پس در حقیقت، جمع بین این دو مطلب این است که آن جهت اول، ملازمۀ بین کراهت و فساد از نظر عقل در جای خودش محفوظ است و نتیجۀ این اذن مولا که از کراهت استفاده می شود، این است که استحقاق عقوبتی بر انجام این عبادت فاسده مترتب نمی شود. به خلاف آنجایی که عبادت، متعلق نهی تحریمی باشد، هم فاسد است و هم استحقاق عقوبت بر أتیان آن ترتب پیدا می کند. به این صورت می شود این مشکله را رفع کنیم.

(سؤال... و پاسخ استاد): ذمه مشغول است اما عمل حرامی هم ارتکاب پیدا نکرده، به خلاف این که اگر عبادت محرم باشد که هم اشتغال ذمه در کار است و هم استحقاق عقوبت در کار است. به لحاظ این که عمل محرم در خارج تحقق پیدا کرده. ما این بحثها را از هم جدا کنیم، در بخش دوم بحث می کردیم، بخش اول: مسألۀ ارشاد به فساد بود که مربوط به استظهار عرف و ظواهر عرفیۀ تعبیرات بود. اما در این بحث دوم: بحث در نهی مولوی تمرکز دارد، منتها یک شعبه اش نهی مولوی تحریمی بود و این بحث اخیرمان هم نهی مولوی تنزیهی که دیگر هیچ مسألۀ ارشاد در این جهت عقلی دخالتی ندارد.

(سؤال... و پاسخ استاد): می دانم مأذون است، یعنی ارتکابش موجب استحقاق عقوبت نیست، همین. به شما که امر نکرده، اذن داده، مولای حکیم گفته کراهت دارد، معنای کراهت هم؛ یعنی ترکش اولی است. منتها معنی اولویت ترک این است که فعلش هم مانعی ندارد. آیا مانع نداشتن یعنی این که عبادت صحیح است؟ می گوییم: نه، مانعی ندارد؛ یعنی این که اگر مرتکب شوید، چوب و فلک در