سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 287

به این کیفیت است که گاهی جلوی بعضی از معاملات عقلائیه را گرفته، مثل«حرم الربا» ربا یک معاملۀ عقلائیه است که الآن می بینید که شاید تمام بانکهای دنیا، حالا غیر از کشور ما که به یک صورت شرعی، مسأله را تصحیح کردند، بانکهای دنیا همه برمبنای ربا، مبتنی هست.

ولی اسلام«حرم الربا» را در مقابل عقلا آورد، علاوه در معاملات، برای این که نظم اجتماع مستحکم تر شود، یک شرائطی را اسلام، اضافه کرده که بین عقلا آن شرائط وجود نداشته، مثل ماملۀ غرریه«نهی النبی عن بیع الغرر» این بیع غرر، از نظر عقلا مانعی ندارد. لکن شارع به لحاظ این که مثلا این معاملات غرریه چه بسا منجر به تخاصم و تنازع و یا به علل دیگری که موردنظر شارع بوده، جلوی غرر در معامله را گرفته و با«نهی النبی عن بیع الغرر» فرموده است که معاملۀ غرریه، باطل است. اما اساس بیع را شارع تصویب کرده، تأسیسا نه، بلکه امضاء، یعنی همان کار متداول«بین العقلاء» را شارع بر آن صحه گذاشته. نکاح، هکذا و مضاربه و مزارعه و مساوات هکذا، معاملات دیگر هکذا. پس یک خصوصیتی که در باب معاملات هست، این است که اینها مخترعات شرعیه نیستند، بلکه اینها یک مسائل متعارف بین العقلاء است، منتهی شارع حک و اصلاح کرده، دور بعضی هایشان را قلم گرفته، بعضی از شرائط را اضافه کرده است.

بیان سه خصوصیت در باب معاملات

نکتۀ دوم: این است که در باب معاملات، سه مطلب طولی که در طول یکدیگر و هرکدام در رتبه ای متقدم بر دیگری قرار گرفته اند، وجود دارد. به خلاف مسألۀ عبادات، خصوصیتی که بیان می کنیم، فقط در باب معاملات وجود دارد. اولین چیزی که در آن وجود دارد و به عنوان فعل بلا واسطه و فعل مباشری متعاملین مطرح است، سببی است که از اینها صادر می شود، آن ایجاب و قبولی است که از بایع و مشتری تحقق پیدا می کند، یا اگر معاطات هم جانشین ایجاب و قبول باشد، آن تعاطی خارجی و اعطاء از طرفین که یک عمل اختیاری مباشری بلاواسطه ای است که از بایع و مشتری صادر می شود. این در مرحلۀ اول، اولین چیزی که در باب معامله مطرح است، حتی در باب ایقاعات هم که نیاز به قبول ندارد، همان لفظ«زوجتی هذه طالق» یا«اعتقت» در باب عتق، آن لفظی است که بالمباشره و بدون واسطه از این مکلف صادر می شود.

رتبۀ دوم: آن مسببی است که ترتّب بر این سبب پیدا می کند، آن تملیک و تملکی است که به واسطۀ«بعت و اشتریت» تحقق پیدا می کند که این تملیک و تملّک، به عنوان یک عمل تسبیبی و به عبارت دیگر، به عنوان یک عمل مع الواسطه که واسطه اش عبارت از ایجاب و قبول است، برای این