سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 288

که آن چیزی که مستقیما با مکلف ارتباط دارد، همان«بعت» است که از دهان و زبان مکلف خارج می شود. تملیک، مترتب بر این«بعت» و متفرع بر این«بعت» و مسبب از این«بعت» است، لذا اگر ما تملیک را اسناد به بایع می دهیم به عنوان یک فعل تسبیبی که سببش در اختیار بایع است، سببش فعل مباشری بایع است و الاّ خودش مقدور به تعبیر مرحوم آخوند ره در جاهای دیگر این مقدور مع الواسطه است، در افعال تسببیه، آنچه که مقدور بلا واسطه است، نفس السبب است، اما مسبب هم مقدور است و آثار قدرت هم بر آن بار می شود، اما مقدوریتش، مقدوریت مع الواسطه است.

پس در مثل باب بیع، در درجۀ اول: ایجاب و قبول مطرح است. در درجۀ دوم تملیک و تملّک به عنوان فعل تسبیبی متعاملین مطرح است، در درجۀ سوم آثاری که بر این ملکیت مترتب می شود، بعد از آن که مشتری«صار مالکا للمبیع» بر این ملکیت، آثار مترتب است. حالا می تواند در این مبیع، تصرف کند. اگر مواد غذایی است می تواند از این مبیع بخورد، اگر مواد پوشاکی است می تواند بپوشد. در باب زوجیت، آثاری که بر زوجیّت مترتب است، خوب آن احکامی است که«یجوز لزوج الاستمتاع من الزوجه، یجب علی الزوج انفاق الزوجه، یجب علی الزوجه اطاعه الزوج فی الاستمتاع و هکذا». اینها مسائل طولی و ترتبی هست که در باب معاملات، تحقق دارد.

تفاوت باب معاملات و عبادات

اما در باب عبادات، دیگر این مسائل مطرح نیست. به انسان گفته اند: نماز بخوان، نماز، عبارت از همین اعمال است، سبب و مسبب، آثاری که بر مسبب ترتب پیدا می کند، دیگر در باب عبادات به این کیفیت مطرح نیست. حالا که معلوم شد که شارع در باب معاملات، نظر تأسیسی ندارد، بلکه همان معاملات رائجه و متداولۀ بین عقلا را با یک مقدار اصلاح و استثنای بعضی از موارد، صحه گذاشته، مثل کلمۀ«احل الله البیع» و امثال ذلک و از طرفی هم این موارد و جهات ثلاث را در معاملات، ملاحظه می کنیم و این ما را راهنمایی می کند که هدف اصلی از معاملات، آن آثاری است که ترتّب پیدا می کند، آن احکامی است که بر آن بار می شود، چرا خانه می خرد؟ حتی نه به منظور این که صرفا مالک خانه باشد، نه، ملکیت هم مقدمیت برای آن آثار دارد تا بتواند در این خانه سکونت کند، از منافع خانه بهره ببرد، از سکنای خانه استفاده کند و همۀ آثاری که مترتب بر ملکیت خانه است.

در باب زوجیت، آیا صرفا ایجاب و قبول به منظور تحقّق زوجیت است که همین جا رکود پیدا می کند؟ یا زوجیت هم به عنوان مقدمۀ آن آثار مطرح است، برای استمتاع و امثال ذلک مسألۀ