سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 301

بیان استاد بر رد تفصیل شیخ در معنای سببیت

تحقیق این است که اصلا در باب معاملات که غیر از باب عبادات است و مکرّر بیان کردیم، واقعیت این است که هیچ یک از این دو مبنایی که ایشان ذکر فرمودند، وجود ندارد. معاملات نه جعلیات شرعیه است و نه واقعیات عقلیه، هیچ کدام از اینها نیست، واقعیت این است که معاملات و قراردادها از امور عقلایی است که بین آنها رائج است، بدون این که شارع آنها را اختراع کرده باشد و بدون این که مثل نار و احراق، یک واقعیت حقیقیه و تکوینیه داشته باشد. هیچکدام از این دو نیست؟ عقلا از روز اول ملاحظه کردند و دیدند که مایحتاجشان در زندگی فراوان است، هرکسی هم که نمی تواند به تنهایی تمام مایحتاج زندگی خودش را فراهم کند. یکی می تواند زراعت کند، یکی می تواند پارچه بافی کند و چون انسان زندگیش با سایر حیوانات فرق می کند و زندگیش یک زندگی اجتماعی است و اصولا به تنهایی نمی تواند یک انسان خودش را اداره کند، این زمینه شد بر این که یک تبادل و تعاملی بین اینها پیش بیاید. آن کس که گندم اضافه دارد، اضافه اش را بدهد و در مقابل، از کسی که پارچه اضافه دارد، پارچه بگیرد، آن کس که پارچه اضافه دارد، اضافه اش را بدهد و چیز دیگری که مورد نیاز زندگی اوست، بگیرد. این بنای عقلا در زندگی اجتماعی، بر این استقرار پیدا کرد که این معاملات برای حفظ زندگی انسان تحقق پیدا کند، در باب زوجیت هم مسأله به همین کیفیت و به همین منوال است.

لذا در این مسأله، شارع مخترع نیست در آن کشورهایی که اصلا به وجود خدا هم معتقد نیستند، مسألۀ بیع و شراء وجود دارد و قبل از شرع این مسائل تحقق داشته و نه یک واقعیت است آن هم تعبیر به واقعیت عقلیه، چه واقعیت عقلیه دارد؟ مگر خود ملکیت، یک واقعیتی دارد که ما سببیتش را برایش واقعیت قائل شویم مگر زوجیت، جز یک امر اعتباری بیشتر است که ما برای سبب زوجیت، یک واقعیت عقلیه قائل شویم. واقع مسأله این است که اینها یک امور متداوله و رائجۀ بین عقلا است که شارع اکثر اینها را امضا و تأیید فرموده. بعضی از آنها را هم مثل ربا و امثال ربا، با«حرم الربا» جلویش را گرفته با این که ربا هم کمال تداول بین عقلا دارد، مع ذلک شارع با توجه به مفاسد اجتماعی ربا، یا جهات دیگری که خودش می داند دور ربا و امثال ربا را قلم گرفته. پس شارع، نه مخترع است و نه اینها از امور واقعی و عقلی هستند، هیچ کدام. این دو مبنایی که در کلام شیخ بود و مسأله را بر این دو مبنا، مبتنی می فرمود، هیچ کدامش نیست. «لا انّه مخترع و لا انّه کاشف بل هو ممض لما هو المتداول بین العقلاء» صحه گذاشته با کلمۀ«احل الله البیع» بر آن بیعی که بین عقلا