سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 307

صحت معامله و تأثیر معامله است در تملیک و تملّک. این دو قسم را بحث کردیم.

تعلق نهی بر رابطۀ سبب و مسبب

قسم سوم: این است که اگر نهی به این ارتباط و رابطۀ بین سبب و مسبّب متعلق شود؛ یعنی سبب، به تنهایی«و بما هو فعل مباشریّ» متعلق تحریم نیست. مسبب هم«بما هو مسبّب لم یتعلق به نهی» بلکه آنچه که نهی به آن متعلق شده، این است که از راه سبب، بخواهد مکلّف، به مسبّب برسد.

رسیدن از راه سبب به مسّبب و یا به تعبیر اصطلاحی، تسبّب به این سبب برای مسبّب، محرم باشد، اما«نفس السّبب» نه«نفس المسبّب» هم نه. مثلا فرض کنید یک پدری که فرزند خودش را نهی می کند که از طریق ماشین به تهران برود، آنچه که متعلق نهی است، سوار شدن ماشین نیست، رفتن به تهران نیست، بلکه نهی بواسطۀ خصوصیتی است که مثلا به علت برف و امثال اینها در خصوص این جاده وجود دارد که از طریق ماشین، به تهران برود. اینجا منهی عنه چیست؟ منهی عنه، تهران رفتن نیست. منهی عنه، سوار شدن ماشین ولو در جادۀ کاشان نیست. آنچه که منهی عنه است، رفتن به تهران به وسیلۀ ماشین است. در مثالهای شرعی، این طوری مثال زده شده: حالا این مثال فرضا هم که در آن مناقشه ای باشد، ولی مناقشۀ در مثال است و الا این خودش«بنفسه» یک قسمی از اقسام نهی متعلق به معامله است.

مثال شرعی به مسألۀ ظهار مثال زده اند که اگر مردی به زوجۀ خودش این عبارات را بگوید:

«ظهرک علیّ کظهر امّی» ظهر تو برای من، همانند ظهر مادرم هست و بخواهد از این راه، بین خودش و این زن، یک بینونت و مفارقتی حاصل شود که قاعدتا در ایام جاهلیّت این معنا متداول بوده و چنین بوده. اینجا ظهار، یکی از چیزهایی است که محکوم به حرمت است. اما متعلق حرمت در واقع چیست؟ آیا نفس تلفظ به این الفاظ است؟ نفس گفتن«ظهرک علیّ کظهر امّی» است؟ یا مفارقت بین زن و شوهر، محرّم است؟ یا این که هیچ کدام از این دو نیست؟ آنچه که محکوم به حرمت است این است که مکلف، از راه ظهار و از طریق این لفظ، بخواهد به بینونت برسد، به مفارقت با زوجۀ خودش برسد و الاّ اصل مفارقت بین زن و شوهر، یک مطلبی است که اگر از طریق طلاق تحقق پیدا کند، هیچ گونه منهی عنه نیست. نهی متعلق نشده به مفارقت بین زن و شوهر و همین طور نهی متعلق نشده به گفتن«ظهرک علیّ کظهر امّی». برای حرمت سبب مثال می زدیم به این که کسی در بین نماز، کلمۀ«بعت و اشتریت» بگوید. نفس تلفظ عمدی به«بعت و اشتریت» ولو به قصد تملیک و تملک هم نباشد، این«یکون محرّما فی حال الصلاه لانّه کلام آدمی و هو من قواطع الصلاه» و ایجاد