سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 319

مرحوم شیخ قسمتی تلمذ کرده اند و در حقیقت شاگرد مرحوم شیخ بوده اند، است و بین این استاد و شاگرد در معنی این روایت اختلاف وجود دارد. مرحوم شیخ این روایت را طوری معنی می فرماید که از آن ملازمۀ شرعیه بین حرمت و فساد استفاده می شود. لکن مرحوم آخوند دلالت روایت را بر چنین ملازمه ای انکار می کنند و در حقیقت روایت را به یک نحوی که این ملازمه از آن استفاده نمی شود، معنی می کنند. بیان هر دو باید ملاحظه شود و لعلّ به جایی برسیم که معنی روایت نه آن طوری باشد که مرحوم شیخ بیان کردند و نه آن طوری که مرحوم آخوند روایت را معنی کردند.

کلام شیخ در بیان مقدمات ثلاث در تفسیر روایت

مرحوم شیخ این طور می فرماید: این جمله ای که امام می فرمایند«انه لم یعص الله و انما عصی سیده» مخصوصا با توجه به آن مشکله ای که قبلا اشاره کردیم که هرکجا عصیان سید تحقق پیدا کند عصیان الله هم تحقق دارد. کسی که اطاعت مولا را بر عبد واجب کرده است، خداوند تبارک و تعالی است. خداوند بر عبد واجب کرده است که از مولای شرعی خودش اطاعت کند. پس اگر عبدی مولای خودش را عصیان کرد در حقیقت خداوند را هم عصیان کرده است، دستور خداوند را هم مخالفت کرده است. پس چطور این روایت بین این دو عصیان تفکیک قائل شده است. می فرماید «انه لم یعص الله و انما عصی سیده». درحالی که عصیان سید مستلزم عصیان خداوند تبارک و تعالی است. مرحوم شیخ با توجه به این اشکال و این مشکله روایت را این گونه معنی می کنند: در فهم مراد از این روایت، مرحوم شیخ می فرمایند که حالا تقریبا اشارۀ به بعضی از آن اقسام چهارگانه ای که ما در باب معاملات ذکر کردیم ایشان دو صورت را اینجا مطرح می فرمایند: یک وقت معامله که نکاح را هم شامل می شود معاملۀ بالمعنی الاعم، معامله حرمتش به لحاظ همان ایجاد سبب است. به لحاظ همان ایجاد الفاظی است که بالمباشره و بدون واسطه از متعاقدین و متعاملین صادر می شود. در حقیقت نفس فعل مباشری، ایجاد سبب حرام است و منهی عنه است. اما یک وقت منهی عنه عبارت از آن نقشی است که این سبب در ایجاد مسبب دارد و تأثیری که این سبب در رابطۀ با مسبب دارد آن مسبب منهی عنه و متعلق نهی است. تقریبا به عنوان یک مقدمه است که خود شیخ بیان می کنند با این که در کلام ایشان پیچیدگی خاصی وجود دارد. لکن نظر ایشان همین است که بیان شد.

مقدمۀ دوم در ایجاد سببیت نکاح از طرف عبد

مقدمۀ دیگر این است که عبد به تمام معنی ملک برای مولی است. «العبد و ما فی یده ملک