سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 33

اثر وجود ذهنی

با این مطلب، یک شبهه دیگری که در ذهن بعضی از دوستان هم وجود دارد، برداشته می شود و آن شبهه این است که اگر امر، متعلق به طبیعت است، اگر متعلق امر، نفس طبیعت است، چه ضرورت دارد که این طبیعت با وجود خارجی وجود پیدا کند؟ طبیعت باید وجود پیدا کند، اگر در ذهن هم وجود پیدا کرد، بنابر اینکه وجود ذهنی، یک واقعیت است و یک حقیقت است کما اینکه محققین از فلاسفه برای وجود ذهنی، واقعیت قائل هستند، مولا اگر امرش را متعلق به طبیعت صلاه کرد، این صلاه باید واقعیت پیدا کند، راه واقعیتش این نیست که تنها در خارج وجود پیدا کند، یک راه واقعیتش هم این است که در ذهن تحقق پیدا کند. پس شما باید ملتزم بشوید به اینکه وجود ذهنی مأموربه هم در مقام امتثال امر مولا و موافقت مولا کفایت می کند. با این بیانی که ما عرض کردیم، جواب این شبهه هم داده می شود. جواب این شبهه همین است که انگیزۀ مولا برای ما مشخص است.

مولایی که می گوید: «ادخل السوق و اشتر اللحم» می خواهد غذا تهیه بکند، می خواهد پذیرایی مهمان تحقق پیدا کند، لذا وقتی که از مولا از انگیزۀ این بعث و امر سؤال می کنیم می گوید که من عبد را مأمور کردم به طبیعت«لان یوجدها فی الخارج.» خود مولا کلمۀ«فی الخارج» و تقیّد وجود را به خارج به عنوان هدف و انگیزۀ خودش مطرح می کند.

ما وقتی که می بینیم در آیات مکرّرۀ قرآنیه، ما را امر به اقامۀ صلاه کرده اند و در جای دیگر «الصلاه تنهی عن الفحشاء و المنکر» را مطرح کرده اند، با توجه به اینکه ناهی از فحشا و منکر، صلاتی است که در خارج تحقق پیدا کند و صلاه بوجوده الذّهنی هیچ نقشی در نهی عن الفحشاء و المنکر ندارد. اینها را وقتی به هم ضمیمه می کنیم نتیجه این می شود که خداوند تبارک و تعالی شارع مقدس، امر را متعلق به طبیعت صلاه کرده برای این هدف؛ «لان توجد الصلاه فی الخارج» برای اینکه نماز در خارج تحقق پیدا کند. لذا اگر کسی هزار مرتبه عنوان صلاه را و لو مستقبل القبله در ذهن خودش آورد و وجود ذهنی به طبیعت صلاه و به ماهیت صلاه داد، این نتوانسته غرض و هدف مولا از امر را تحصیل بکند. پس اگر این شبهه در ذهن بیاید که امر، متعلق به طبیعت است، شما می خواهید این طبیعت، یک واقعیت پیدا کند، چه لزومی دارد واقعیتش از طریق وجود خارجی تحقق پیدا کند؟ از طریق وجود ذهنی هم اگر این طبیعت تحقق پیدا کرد، لباس واقعیت پوشید کافی است چون وجود ذهنی هم یک واقعیت است، ما می گوییم: درست است که وجود ذهنی واقعیت است، لکن هدف مولا از تعلق امر به طبیعت، این نبود که صرفا طبیعت، واقعیت پیدا کند و لو بوجوده