سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 334

قسمت هم آنجایی که به سبب متعلق شود قول هیچ کدام را.

بیان محقق اصفهانی ره در رد قول ابو حنیفه

اما مرحوم محقق اصفهانی صاحب حاشیه معروفه بر کفایه که انصافا عنوان محقّق بر ایشان یک عنوان کاملا حقیقی و خالی از مبالغه و اغراق و تجوز و تسامح است که جدا از محققین بزرگوار در عصر ما بوده است و کم نظیر در تحقیقات خودشان. ایشان در حاشیه بر کفایه که قسمت زیادی اش را در زمان حیات مرحوم آخوند؛ که در درس ایشان شرکت می کردند، نوشته اند و شاهدش این است که در چاپهای قدیم جلد اول این حاشیه که ما آن چاپ قدیم را داریم، وقتی که قول مرحوم آخوند را نقل می کند، می فرماید: «قول دام ظله» که پیداست در زمان حیات ایشان این قسمتهایی که با این عنوان مطرح کرده، ایشان نوشته است. شاید همۀ جلد اول این طور باشد، حالا همه اش الان در ذهنم نیست، ولی قسمتهای زیادی، کلمه«قوله دام ظله» دارد، کلمه ای از مرحوم آخوند نقل می کند و بعد حاشیۀ تحقیقیۀ خودشان را ذکر می کند. ایشان می فرمایند: ما این حرف ابو حنیفه را حتی در یک مورد، هم قبول نداریم. درست نقطه مقابل ابو حنیفه، نه به معنای این که آن طرف قصه را قبول کرده اند، نه.

ما چهار قسم ذکر کردیم، ایشان دیگر ذکری از تسبّب به میان نمی آورند، بلکه آن اقسام ثلاثۀ دیگر را مطرح می کنند: یکی این که سبب، متعلق نهی باشد. یکی این که مسبب، متعلق نهی باشد.

یکی این که آثار معامله، متعلق نهی باشد، در بیان اقسام، همین سه قسم را ذکر می فرمایند، بدون این که اشاره ای به مسألۀ تسبّب کرده باشند. در رابطۀ با قسم اول که نهی متعلق به سبب بشود، این که ما هم مخالف با ابو حنیفه بودیم، گفتیم: اگر تلفظ به لفظ بعت و اشتریت، در حال نماز به عنوان تکلم به کلام آدمی، منهی عنه واقع شد، این نه دلالت می کند بر این که اگر کسی در حال نماز، ایجاب و قبول بیع را انجام داد، این بیع فاسد است و نه دلالت بر صحت می کند. در متعلق نهی هم قدرت، شرط است. قدرت بر چه چیزی؟ قدرت بر گفتن بعت و اشتریت، خوب این قدرت بر گرفتن، در حال نماز وجود دارد، از راه این قدرت و این الفاظ ما چه استفاده ای می توانیم بکنیم؟ نه مبغوضیت بعت و اشتریت، دال بر عدم تأثیرش است و نه مقدوریت آن، کاشف از مؤثریت و سببیت در تملیک و تملک است.

لذا این قسم اول را که ما هم با ایشان موافق بودیم و بحثی ندارد، کما این که در قسم سوم هم، ما هم شدیدا با ابو حنیفه مخالفت کردیم، اگر گفتند: «ثمن العذره سحت» این نه تنها دلیل بر این نیست