سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 335

که معامله صحیح است، بلکه از آن طرف دلیل بر فساد معامله است، برای این که نمی شود معامله ای صحیح باشد، اما همۀ تصرفات بایع در ثمن و همۀ تصرفات مشتری در مبیع، محکوم به حرمت و ممنوعیت باشد. لذا بحث ما با مرحوم محقق کمپانی با توجه به این که ایشان تسبّب را هم مطرح نکردند، فقط در رابطۀ با مسبّب است. اگر نهی به مسبب تعلق بگیرد، ما اینجا حرف ابو حنیفه را پذیرفتیم. گفتیم: لازمۀ این که مسبب مقدور باشد، این است که این تملیک و تملک، امکان پذیر باشد.

نکتۀ مهم فرمایش محقق اصفهانی ره

اینجا نکتۀ حساس کلام محقق اصفهانی است که ایشان می فرماید: شما که می خواهید نهی را دلیل بر صحت بگیرید، باید بگویید: نهی، کاشف از مقدوریت است و مقدوریت متعلق نهی، ملازمه با صحت متعلق نهی است و به عبارت دیگر، این جا دو چیز لازم است: یک صفت و یک موصوف که موصوف، عبارت از وجود منهی عنه است و صفت، عبارت از صحت این منهی عنه است. کجا می توانید صفت صحت را استفاده کنید؟ آنجایی که وجود ملازمه با صحت باشد. اما اگر وجود، ملازم با صحت نیست، مثل همین که در باب تکلم به الفاظ ایجاب قبول که وجود بعت و اشتریت، هیچ ملازم با سببیت بعت و اشتریت نیست؛ ملازم با صحت بیع نیست. اینجا چه طور شما از راه نهی، می توانید صحت را استفاده کنید؟ پس باید این دو خصوصیت، وجود داشته باشد تا در حقیقت ما در این حرف، تسلیم ابو حنیفه شویم. یکی این که وجودی داشته باشیم به عنوان موصوف و وصفی داشته باشیم به عنوان صحت و دیگر این که این وصف، ملازم با موصوف باشد که قدرت بر ایجاد موصوف، ملازم با تحقق وصف که عبارت از صحت است، باشد و الاّ اگر یک جایی پیدا کنیم که اصلا ما دو چیز نداریم، ما موصوف و صفت نداریم. اینجا چطور از راه قدرت، بیاییم کشف صحت کنیم؟ یا یک جایی، موصوف و صفت داشته باشیم، لکن صفت، لازمۀ موصوف نباشد، گاهی صحت، عارض موصوف است. اینجا شما قدرت در ذات موصوف دارید و از راه قدرت، نمی توانید استکشاف صحت را کنید. برای این که موصوف شما، اعم از صحت است، هم با صحت و هم با بطلان سازگار است.

بعد می فرماید: در اینجایی که نهی، به مسبب متعلق می شود، سؤال می کنیم که در باب بیع، مسبب چیست؟ می گویید: مسبب، عبارت از تملیک است. می گوییم: فارسی تر برای ما بیان کنید که «ما معنی التملیک»؟ می گویید: معنای تملیک، ایجاد ملکیت است. ایجاد ملکیت، آیا دوجور است؟