سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 342

چیست؟ مفهوم در حقیقت عبارت اخری از معناست و عبارت اخری از مدلول است آن مورد بحث ما نیست، بحث ما مفهوم در مقابل منطوق است که قدر مسلمش آنجایی است که یک قضیۀ شرطیّه یا وصفیه یا یک قضیّۀ مشتمل بر غایت تحقق داشته باشد، موردش آنجایی است که پای قضیّه مطرح باشد و الا آنجایی که لفظ مفردی در کار است و ابدا حکمی در کار نیست، آنجا مفهوم به اصطلاح اصولی و به عنوان بحث اصولی نمی تواند مطرح باشد. پس اولا ما باید معنای مفهوم را بفهمیم آن هم«مفهوم فی مقابل المنطوق» مفهوم به معنی لغوی و یا مفهوم به معنی عرفی.

توضیح فرمایش آخوند ره در معنای اصطلاحی مفهوم

مرحوم آخوند در صدر و ذیل کلامشان طوری معنا می کنند اما در وسط کلامشان مثل این که روی طبع اولی طور دیگری معنا می کنند که اگر کسی بخواهد خیلی با دقت این کلمات را باهم مقایسه کند چه بسا ممکن است بگوید در کلام مرحوم آخوند یک تهافتی وجود دارد و یک تناقضی در معنی مفهوم در کلام ایشان مشاهده می شود. می دانید هم از نظر ادبی و هم از نظر واقعیّت مسأله، فرق است بین این که ما بگوییم«صلاه الجمعه واجبه» و بین این که این مسألۀ وجوب صلاه جمعه را به صورت یک مضاف و مضاف الیه مطرح کنیم، بگوییم«وجوب صلاه الجمعه» وجوب صلاه الجمعه ولو این که حکم است و اضافه هم در کار هست مضافی وجود دارد، مضاف الیهی وجود دارد، مضاف الیه آن همان صلاه الجمعه است، مضافش هم عبارت از وجوب صلاه الجمعه است اما از نظر ادبی«الصلاه واجبه» و از نظر منطق این«تکون قضیه» اصطلاحا به آن قضیه می گوییم چون مبتدا و خبر دارد و چیزی که مشتمل بر مبتدا و خبر باشد، قضیّه تامه است. اما اگر همین را تبدیل کنیم به«وجوب صلاه الجمعه»، «لیست بجمله» «لیست بقضیه» و به تعبیر ادبی«لیست مما یصح السکوت علیه» مخاطب منتظر این است که دنبال وجوب صلاه الجمعه ما یک خبری را و یک مطلبی را ذکر کنیم.

پس این دو از این نظر که یک حکمی در کار است به نام وجوب و متعلق این حکم هم صلاه الجمعه است بین«الصلاه واجبه و وجوب صلاه الجمعه» هیچ فرقی وجود ندارد کم و زیادی در کار نیست، هر دو مسأله ای است به نام وجوب و متعلق این وجوب هم صلاه الجمعه است. اما در عین حال فرق روشن بین این دو وجود دارد به لحاظ این که«الصلاه واجبه» این«قضیه و جمله تامه یصح السکوت علیها». اما«وجوب صلاه الجمعه لیست بقضیه و جمله یصح السکوت علیها» حالا که این معنا در این مثال روشن شد می آییم سراغ قضیّۀ مثلا شرطیّه که به اصطلاح دیگر مثال روشن در باب