سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 343

قضایایی که دارای مفهوم است، «ان جائک زید فأکرمه» این«قضیه شرطیه لها شرط و جزا» و هیچ کمبودی ندارد«جمله یصح السکوت علیها» آیا مفهوم«ان جائک زید فأکرمه» چیست؟ مفهوم«ان جائک زید فأکرمه» مثل خود منطوق، یک قضیّه و یک جمله است و ما مجموع این جمله را از آن تعبیر به مفهوم می کنیم.

فرق مفهوم و منطوق

منتها فرق بین منطوق و مفهوم این است که در منطوق قضیّه هم در ناحیۀ شرطش جنبۀ ایجابی دارد و هم در ناحیۀ جزایش جنبۀ ایجابی دارد اما در مفهوم«قضیه شرطیه سالبه بشرطها و جزائها«ان لم یجئک زید فلا یجب اکرامه» که این هم یک قضیۀ شرطیّه است منتها شرطش«عدم المجیء» است که جنبۀ سلبی دارد و جزائش هم«عدم وجوب الاکرام» است. ما که مسألۀ را حساب می کنیم با توجه به این که مفهوم را در مقابل منطوق قرار دادیم و گفتیم آنچه را که در اصول به عنوان مفهوم از آن بحث می کنیم مفهوم مقابل منطوق است، آیا در قضیۀ«ان جائک زید فأکرمه» چه چیز عنوان منطوقیّت دارد؟ به عبارت روشن تر منطوقیّت وصف مجموع قضیّه است یا وصف همان وجوب اکرامی است که در قضیّه ذکر شده است؟ شما که می گویید«ان جائک زید فأکرمه» در مفاد ایجابی خودش عنوان منطوقی دارد، موصوف این منطوقیّت چیست؟ شما به چه چیزی می گویید منطوق است؟ آیا حکم در«ان جائک زید فأکرمه» عنوان منطوقی دارد؟ یا این که نه، مجموع این قضیه، قضیه منطوقیه است، این قضیۀ شرطیۀ مشتملۀ بر شرط و جزا که شرطش عبارت از وجود مجیء زید و جزائش عبارت از وجوب اکرام زید است این مجموع را به آن می گویید«قضیه منطوقیه» آیا انصافا مسأله این طور نیست که قبل از این که نوبت به مفهوم برسد اصلا صفت منطوقیّت منطوق به چیست؟ آیا صفت برای قضیه است یا صفت برای آن حکمی است که این قضیه بر آن دلالت دارد ولو به صورت مضاف و مضاف الیه که عبارت از این باشد، وجوب اکرام زید عند مجیئه که این مضاف و مضاف الیه این قضیه نیست. اگر شما این طور تعبیر کردید«وجوب اکرام زید عند مجیئه» مخاطب منتظر است که خبرش را بگویید، ببیند خبر این وجوب چیست؟ پس معلوم می شود که منطوقیّت این در رابطۀ با مجموع قضیّه است. این قضیّۀ شرطیّۀ مرکبّه از شرط و جزا«تکون قضیه منطوقیه» وقتی که در ناحیۀ منطوق مسأله این طور شد، مفهوم هم مقابل منطوق است، یعنی مفهومیّت هم صفت قضیّه است. در قضیّۀ«ان لم یجئک زید فلا یجب اکرامه» مجموع عبارت از«قضیه مفهومیه» است، حالا نمی گوییم چنین مفهومی دارد یا نه؟ بنابر قول آنها که می گویند مفهوم دارد(که بعد