سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 345

نیایید من هم نمی آیم منزل شما، این هم حکم است، منتها حکم اخباری نه حکم انشائی.

آن وقت ظاهر صدر کلام مرحوم آخوند این است که مفهوم«حکم اخباری أو انشائی» که این حکم روی خصوصیتی که در منطوق وجود دارد به دست آمده است. و بعد انشاء الله آن خصوصیّت را توضیح می دهیم. اما الان نقطۀ اصلی بحث، روی حکم است، چطور ایشان می گویند مفهوم حکم و مفهوم«ان جائک زید فأکرمه» حکم نیست، حکم مفرد است مثل«وجوب صلاه الجمعه» می ماند، وجوب صلاه الجمعه، حکم است«لکنه لیست بجمله» جمله«الصلاه واجبه» است و الا همین «الصلاه واجبه» را شما تبدیلش کنید به«وجوب صلاه الجمعه» این«لیست بجمله» اما حکم هست، ایشان که در صدر کلامش می فرماید«مفهوم عباره عن حکم انشائی أو اخباری» این حرف درست نیست. «مفهوم لیست بحکم، مفهوم عباره عن القضیه». «الصلاه واجبه» حکم نیست، «قضیه مشتمله علی الحکم» و الا حکم به تنهایی«وجوب صلاه الجمعه» است، نه«الصلاه واجبه». پس این تعبیری که در صدر کلامشان دارند و همین طور که نتیجه گیری می کنند، می فرمایند: «فصح أن یقال ان المفهوم انما هو حکم غیر مذکور لا حکم لغیر مذکور».

جواب استاد از تفاوت بیان آخوند در معنای مفهوم

جواب ایشان این است که هر دو مطلب نادرست است، اصلا مفهوم، حکم نیست که شما بحث کنید که«هو حکم غیر مذکور» یا«حکم لغیر مذکور» مفهوم حکم نیست، مفهوم قضیّه و جمله ای است که این جمله حالا نوعا در مفهوم مخالف که بیشتر هم تکیه روی مفهوم مخالف است، این در مقابل منطوق است، آیا منطوق شما عبارت از نفس حکم است؟ یا منطوق شما عبارت از«قضیّه مشتمله علی الحکم» است؟ مفهوم هم همین طور است«کما أن المنطوق قضیه مشتمله علی الحکم کذلک المفهوم» مفهوم هم«قضیه مشتمله علی الحکم» حالا حکمش اخباری باشد یا انشائی مثل«ان جائک زید فأکرمه» که حکمش انشائی است و در آن مثالی که ذکر کردیم مثال عرفی، حکمش حکم اخباری است، نه حکم انشائی. پس در نتیجه آن مقداری را که حالا به عنوان اول بحث ذکر می کنیم، ایشان روی آن صفای فکر در وسط، قضیه را درست تعبیر می کند، اما در صدر کلام، به عنوان تعریف و بیان مفهوم و معرفی مفهوم وارد می شود. همین طور در ذیل کلامشان که به عنوان نتیجه گیری و به عنوان کلمۀ با کلمۀ«فاء» می خواهند نتیجه بگیرند«فصح أن یقال ان المفهوم انما هو حکم غیر مذکور لا حکم لغیر مذکور» در تحقیق و در تعبیر حقیقی هیچ کدامش درست نیست، نه مفهوم«حکم لغیر المذکور» و نه«حکم غیر مذکور، بل هو قضیه شرطیه کما أن المنطوق قضیه شرطیه»، در قضیّۀ