سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 346

وصفیه«مفهوم قضیه وصفیه کما أن المنطوق قضیه وصفیه» در وصفیه ولو این که حکم وجود داشته باشد ما نمی توانیم«الصلاه واجبه» قضیه را ما نمی توانیم از او تعبیر به حکم بکنیم باید بگوییم «الصلاه واجبه قضیه متعرضه لحکم صلاه الجمعه» نه این که«الصلاه واجبه» حکم که عبارت از وجوب است نه«الصلاه واجبه» پس همان طوری که مسأله در آنجا به این کیفیت است، در باب مفهوم مقابل منطوق هم مسأله این چنین است. منطوقیّت، موصوفش عبارت از قضیّۀ مشتمل بر شرط و جزاست و مفهومیّت هم موصوفش عبارت از قضیّۀ شرطیّۀ مشتملۀ بر شرط و جزاست، کما این که در قضیۀ وصفیّه، منطوقیّت عبارت از قضیّۀ مشتمل بر وصف است، مفهومش هم عبارت از قضیّۀ مشتمل بر ضد آن وصف و خلاف آن وصف است. لذا عنوان مفهوم در مقابل منطوق که مورد بحث در علم اصول است، هیچ ارتباطی با مفردات و با نفس حکم ندارد، این تنها در رابطۀ با قضیّه است که آیا قضیّۀ«ان جائک زید فأکرمه» قضیّۀ دیگری هم به دنبال آن و به تبع آن وجود دارد و در شکم«ان جائک زید فأکرمه» قضیۀ دیگری هست یا این که نه، آنها که منکر مفهوم هستند و می گویند «ان جائک زید فأکرمه قضیه واحده و لا تکون مستطبعه لقضیه اخری مسمات بالمفهوم».

(سؤال... و پاسخ استاد): آن حرف دیگری است نسبت به کلمات دیگران ایشان می خواهند این فرمایش را ذکر کنند، در مقابل«حکم لغیر مذکور» می خواهند آن را خیلی نفی نکنند و بگویند حالا آنهایی هم که«حکم لغیر مذکور» ذکر کرده اند به آنها هم خیلی ایراد نیست، ولی ایراد به هردوی آنهاست. اصلا حکم نیست که ما این بحث را مطرح کنیم که«المفهوم حکم غیر مذکور» یا«حکم لغیر مذکور». از پایه این حرف درست نیست، مفهوم، عبارت از یک قضیّه است، همان طور که منطوق عبارت از قضیّه است، مفهوم هم عبارت از قضیه است و آن شرح الاسمی که ایشان می گویند یک قدری به عنوان دفاع از آنهایی است که مفهوم را«حکم لغیر مذکور» ذکر کردند، اما واقعیّت مسأله این است که اساس مفهوم چنین چیزی نیست. این بحث مقداری دنباله دارد.

پرسش:

1 - معنای لغوی و اصطلاحی مفهوم را بیان کنید.

2 - کلام آخوند ره در معنای اصطلاحی مفهوم را بیان نمایید.

3 - توضیح استاد بر بیان آخوند را تقریب کنید.

4 - تفاوت مفهوم و منطوق را بیان کنید.

5 - نظر استاد در مورد معنای اصطلاحی مفهوم را تقریب کنید.