سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 350

ببینیم مطلبی را که مرحوم آخوند فرموده اند که آیا مفهوم از صفات مدلول است یا از صفات دلالت است و بعد هم عنوان مدلول را ترجیح داده اند و فرموده اند که اشبه این است که مفهومیّت، صفت مدلول باشد، این را باید با این دو مبنایی که در راه ثبوت مفهوم بین متقدمین و متأخرین مطرح است، مقایسه بکنیم، یعنی ببینیم آیا روی مبنای متقدمین، عنوان مفهومیّت از صفات مدلول است یا از صفات دلالت؟ و روی مبنای متأخرین، آیا از صفات مدلول است یا از صفات دلالت؟ روی هریک از این دو مبنا این کلام مرحوم آخوند باید ان شاء الله بررسی و ملاحظه بشود.

بنابر مبنای متقدمین، عقلی بودن مفهوم

اما روی مبنای متقدمین، که باید این حرف را بزنیم که اصلا مفهوم نه موصوفش مدلول است و نه موصوفش دلالت است، بلکه مفهوم یک حکم عقلی است، حکم عقلی به این کیفیّت که عقل وقتی که قضیّۀ«ان جائک زید فأکرمه» را ملاحظه می کند و ملاحظه می کند که جاعل این حکم و منشیء این حکم، یک مولای عاقل مرید متوجه ملتفت است، با تکیۀ به این خصوصیّات، عقل حکم می کند به اینکه مفهوم در کار است و به دلالت ارتباطی ندارد، به مدلول ارتباطی ندارد. آن خصوصیّاتی که در آمر وجود دارد، آن خصوصیّات عقل را - بنابر اینکه این حرف درست باشد - هدایت به این معنا کرده است، یعنی عقل بعد از آنکه مولا گفته است: «ان جائک زید فأکرمه» فکر کرده است که این مولا در مقام انشای حکم بود، آدم عاقلی بود، مرید و متوجه و ملتفت بود، مع ذلک نگفت: «یجب اکرام زید» گفت: «ان جائک زید یجب اکرامه» این عقل استفاده می کند که مجیء زید با وجوب اکرام رابطۀ دارد و مدخلیّت در وجوب اکرام دارد و مدخلیّتش هم فرضا به نحوی است که اگر این مجیء زید نباشد، وجوب اکرام هم نیست و دیگر این حکم، تحقق ندارد. آیا روی این مبنا، مفهوم در رابطۀ با دلالت است؟ به دلالت چه ارتباطی دارد؟ در رابطۀ با مدلول است؟ به مدلول چه ارتباطی دارد؟ مفهوم، یکی از احکام عقلیّه است. مبنای این حکم عقلی هم خصوصیّاتی است که در آمر وجود دارد و جهاتی است که در مولای منشیء حکم و جاعل حکم تحقق دارد. لذا روی مبنای قدما اصلا این مسأله را نباید طرح بکنیم چون هر دو طرفش باطل است: نه مفهوم، صفت مدلول است و نه مفهوم، صفت دلالت است، بلکه«هو حکم عقلی مستفاد من الخصوصیّات الموجوده فی الآمر» بدون اینکه لفظ، دلالتی بر این مفهوم داشته باشد. لذا روی مبنای قدما نمی توانیم اصلا مسأله را به این صورت مطرح کنیم، که آیا مفهومیّت صفت مدلول است یا صفت دلالت؟ صفت هیچ کدام نیست و اصلا ربطی به دلالت و مدلول ندارد.