سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 351

التزامی بودن مفهوم

اما روی مبنای متأخرین یعنی مبنای مرحوم آخوند، مخصوصا اگر از طریق وضع وارد بشویم، بگوییم: واضع کلمۀ«ان» و«اذا» را وضع کرده است برای دلالت بر علیّت منحصره و اصلا کلمۀ«ان» جانشین از«العله المنحصره» است کلمۀ«اذا» و ادوات شرط، جانشین«العله المنحصره» است، اگر این مبنا را انتخاب بکنیم و بپذیریم، اینجا باید بگوییم که مفهوم عبارت است از یک مدلول التزامی برای قضیّۀ منطوقیّه. خیال نشود که مدلول التزامی همیشه در مدلولهای التزامی در رابطۀ با مفردات و کلمات مفرده است. کلمۀ«اربعه» به دلالت التزامیّه دلالت بر زوجیّت می کند، درست است، برای اینکه زوجیّت، لازم ماهیّت اربعه است لذا می توانیم بگوییم که مدلول التزامی کلمۀ«اربعه» عبارت از زوجیّت است. اما دائرۀ مدلول التزامی، منحصر به باب مفردات نیست، در باب جمل هم مدلول التزامی وجود دارد، مثل همین قضیّۀ شرطیّه بنابر اینکه مفهوم داشته باشد.

حقیقت مدلول التزامی

قبل از اینکه به قضیّۀ شرطیّه برسیم برای روشن شدن مدلول التزامی در رابطۀ با قضایا، اگر اینطور فرض کنیم که اصلا مولا کلمۀ«ان» و«اذا» را در استعمال خودش به کار نبرد بلکه به جای کلمۀ «ان» و«اذا» کلمۀ«العله المنحصره» را بکار برد و گفت: «العله المنحصره لوجوب اکرام زید عباره عن مجیء زید» آیا این قضیّه مدلول التزامی دارد یا ندارد؟ لازمۀ علیّت منحصره چیست؟ لازمۀ علیّت منحصره این است که اگر چیزی علیّت داشت و در علیّت هم تفرّد و انحصار داشت، با نبود آن علّت، معلول نباشد، این مطلب روشنی است یعنی نبود معلول«عند عدم العله المنحصره». پس اگر خود مولا گفت: «العله المنحصره لوجوب اکرام زید عباره عن مجیئه» آیا حق داریم از شما سؤال کنیم که این قضیّه یک مدلول التزامی دارد یا نه؟ و اگر سؤال کردیم که مدلول التزامی اش چیست، شما در جواب ما چه می گویید؟ در جواب می گویید: «ان لم یجئک زید لا یجب اکرامه» غیر از این است؟ اگر کلمۀ«ان» و«اذا» به حسب وضع واضع مخصوصا برای دلالت بر علیّت منحصره وضع شده باشد، همان معنای«العلیه المنحصره» را افاده می کند. وقتی که معنای«العلیه المنحصره» را افاده کرد می توانیم اینجا بگوییم: «فالمفهوم مدلول التزامی للقضیه المنطوقیّه» این مقدارش درست شد که در وادی دلالت التزامیه و مدلول التزامی رفت. حالا که در آن وادی رفت این بحث پیش می آید که آیا عنوان مفهومیّت، صفت مدلول است، صفت دلالت است یا اینکه یک احتمال سومی هم وجود دارد