سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 355

خیلی از مباحث اصولیه، وقتی که شما بحث می کنید که«ظاهر الکتاب حجه ام لا؟» ظاهر کتاب به عنوان موضوع و به عنوان محل حکم، محرز است و جای بحث نیست، آنچه که جای بحث است، حجیت ظاهر کتاب است که آیا ظاهر کتاب، قابل استناد هست، منجزیت و معذریّت، در رابطه با آن مطرح هست یا مطرح نیست؟

آیا در باب مفاهیم هم مسأله اینطور است یعنی وقتی که می گوییم: «ان جائک زید فأکرمه» و مفهومش، عبارت از این است که«ان لم یجئک زید فلا یجب اکرامه»، ما اینجا در چه چیزی نزاع می کنیم؟ آیا نزاع ما، مثل نزاع در آن دو موردی که اشاره شد، نزاع در حجیت است و نزاع کبروی است؟ یعنی ما اینطوری بحث می کنیم که آیا این قضیه«ان لم یجئک زید فلا یجب اکرامه» که«قضیه مفهومیّه لإن جائک زید فأکرمه» آیا حجیت دارد یا حجیت ندارد؟ مفهومی را ما محرز می گیریم مثل خبر الواحد و روی حجیت و عدم حجیت او بحث می کنیم، یا اینکه در باب مفاهیم، نزاع، نزاع صغروی است، نزاع در این معناست که اصلا«ان جائک زید فأکرمه هل لها مفهوم ام لا؟» و به عبارت دیگر: آیا این قضیۀ منطوقیه، مستتبع یک قضیۀ مفهومیه هست، یا اینکه ما یک قضیه بیشتر به نام«ان جائک زید فأکرمه» نداریم؟ و باز به تعبیر روشن تر: نزاع در این است که آیا در«ان جائک زید فأکرمه» دو قضیه مطرح است منتها یکی اصالت دارد به نام منطوق و یکی تبعیّت دارد به نام مفهوم یا اینکه اصلا یک قضیه بیشتر در اینجا وجود ندارد و آن همان چیزی است که«نطق به المولی الآمر و یدل علیه منطوق کلامه؟» کدام یک از اینهاست؟ آیا نزاع در باب مفاهیم، نزاع کبروی است، مثل نزاع در باب خبر واحد و ظاهر کتاب و امثال ذلک یا اینکه نزاع صغروی است و نزاع در این جهت است که آیا قضیۀ شرطیه در باطن، دو قضیه است، یکی اصالت دارد و دیگری تبعیّت، یا اینکه تنها یک قضیه بیشتر نیست؟

اینجا باز آن دو مبنایی که دیروز اشاره کردیم و تفصیلش را هم در اصل مسائل قضایای مفهومیه ان شاء الله بحث کنیم، پیش می آید که بین قدما و متأخرین آنهایی که قائل به مفهوم هستند، در راه استفاده مفهوم، دو راه وجود دارد؛ یعنی قدمای قائل به مفهوم، از یک راه مفهوم را ذکر کرده اند و متأخرین قائل به مفهوم، از راه دیگری مفهوم را ذکر کرده اند.

طرح نزاع در مفاهیم طبق مبنای متأخرین

روی مبنای متأخرین، مسأله خیلی روشن است که نزاع در باب مفهوم، نزاع صغروی است، نزاع در این است که آیا مفهومی وجود دارد یا ندارد؟ و به تعبیری که دیروز توضیح دادیم: آیا یک مدلول