سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 357

خواهد بود، اما آنهایی که می گویند: «ان» و«اذا» به جای«العله المنحصره» نیست«لا وضعا و لا اطلاقا»، می گویند: مدلول التزامی وجود ندارد، نه اینکه مدلول التزامی هست لکن دلیل بر حجیتش قائم نشده است، دلیل بر اعتبارش قائم نشده است، بلکه اصلا مدلول التزامی وجود ندارد که ما در یک جهت دیگرش بحث کنیم. لذا روی مبنای متأخرین روشن است.

کیفیت طرح نزاع مفاهیم طبق مبنای قدما

روی مبنای قدما هم مسأله همینطور است، اما یک مقدار ابهام دارد و نیاز به یک مختصر توضیح دارد تا روشن شود که نزاع بنابر مبنای قدما هم نزاع صغروی است نه نزاع کبروی زیرا مبنای قدما عبارت از این بود که قدما به مسأله وضع و اطلاق و امثال ذلک تمسک نکرده اند، آنها روی این تکیه کرده اند که این مولایی که گفت: «ان زید جائک فأکرمه» درحالی که عاقل بود و در مقام انشای حکم بود و در مقام تفهیم و تفهم بود و هیچ گونه اجبار و اکراه و یک مسأله ای که سلب اختیار از او بکند در کار نبود و هیچ گونه غفلت و عدم توجه و عدم التفاتی هم در کار نبود، اینطور نبود که تازه از خواب بلند شده باشد که شما فکر کنید دارد خواب می بیند، هیچ یک از این مسائل نبود. در چنین شرایطی، مگر می خواست زیاد حرف بزند که کلمۀ«ان جاءک زید» را آورد؟ از اول می گفت: «اکرم زیدا» ایجاب می کرد اکرام زید را بدون اینکه معلق بر مجیء زید و مشروط به شرط مجیء قرار بدهد. پس این که می بینید که به«اکرم زیدا» اکتفا نکرده است بلکه یک جملۀ اضافی به صورت شرط به نام«ان جائک زید» را مطرح کرده است، استفاده می شود که بین مجیء و بین وجوب اکرام که عبارت از حکم مجعول مولاست، ارتباطی در کار است، بستگی و قیدیت در کار است. پس ما با این شرایط استفاده می کنیم که مجیء زید به وجوب اکرامش ارتباط دارد و بین این مجیء و وجوب اکرام، کمال ارتباط تحقق دارد.

اما آیا منکرین مفهوم از قدما، مسأله را چطور مطرح می کنند؟ آیا آنها می گویند: مولا، «ان جائک زید» را بی خود گفته و به عنوان یک کلام لغوی از مولا صادر شده است؟ به عنوان یک جملۀ غیر مرتبطه از مولا صادر شده است؟ هیچ آدم عاقلی نمی تواند این حرف را بزند، لذا این اقتضا می کند که ما بگوییم: نزاع در یک نقطۀ ظریف تر قرار گرفته است و آن نقطه این است که هردو؛ یعنی چه مثبتین و چه منکرین از قدما، این معنا را نمی توانند انکار کنند، وقتی که مولا با آن شرایطی که ما ذکر کردیم «ان جائک زید فأکرمه» را می گوید، نمی شود انکار کرد که مجیء زید مدخلیتی در وجوب اکرام دارد، هیچ عاقلی نمی تواند انکار کند. پس نزاع در چیست؟ نزاع در این است که این مدخلیتی که