سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 359

دنبالش مسألۀ وجوب اکرام تحقق بکند که مثلا دو چیز در وجوب اکرام نقش داشته باشد: یا مجیء زید و یا مثلا نامه نوشتن زید که اگر زید به شما نامه نوشت، «یجب علیک اکرامه».

پس روی مبنای قدما بعد از آنکه منکرین و مثبتین روی اصل مدخلیت قید در ثبوت حکم متفق هستند، نزاع در این است که حد مدخلیت چه مقدار است؟ قائلین به مفهوم می گویند: حد مدخلیت در سطح علیّت منحصره است و اگر در سطح علیت منحصره بود، مفهوم دارد اما منکرین مفهوم می گویند: اصل المدخلیه را قبول داریم اما مرتبۀ مدخلیت که مرتبۀ علیت منحصره باشد، را قبول نداریم.

پس نتیجه این شد که بین آنها هم نزاع در مرتبۀ مدخلیت است و هردو قبول دارند که اگر مرتبۀ مدخلیت کامله باشد، مفهوم دارد و اگر مرتبۀ مدخلیت غیرکامله باشد و فقط در سطح علیت باشد، نه علیت منحصره دیگر مفهومی در کار نیست. لذا روی مبنای قدما هم بحث در این نیست که آیا مفهوم «حجه ام لا؟» مفهومی که داریم«هل هو معتبر ام لیس بمعتبر؟» بلکه نزاع در این است که«حد مدخلیه القید الی مرتبه العلیّه المنحصره حتی یکون هناک مفهوم ام لا یکون حد المدخلیه الی حد العلیه المنحصره فلا یکون هناک مفهوم؟» اگر در حد علیت منحصره نباشد، دیگر«إن جاءک زید فأکرمه» هیچ گونه دلالتی بر قضیۀ«ان لم یجئک زید فلا یجب اکرامه» نمی تواند داشته باشد.

پس آخرین مطلبی که مرحوم آخوند به صورت اشاره و گذرا از آن می گذرند، این است که نزاع در باب مفاهیم، نزاع صغروی است، هم بنابر متأخرین و هم بنابر قدما، منتها روی مبنای متأخرین، مسأله روشن است و روی مبنای قدما مقداری نیاز به توضیح داشت به این کیفیتی که عرض کردیم.

اینها مقدمات مسألۀ مفاهیم بود و بحث بعدی راجع به قضایایی است که محل اختلاف واقع شده است؛ یعنی اولین قضیه اش قضیۀ شرطیه است که آیا دارای مفهوم هست یا نه؟

پرسش:

1 - آیا نزاع در باب مفاهیم صغروی است یا کبروی؟ توضیح دهید.

2 - نزاع در باب مفاهیم طبق مبنای متأخرین چگونه مطرح می شود؟

3 - کیفیت طرح نزاع مفاهیم طبق مبنای قدما را بیان کنید.

4 - آیا قدما و متأخرین در مدخلیت قید در استفاده مفهوم اتفاق دارند؟ توضیح دهید.