سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 363

ضرب و این شتم«صدر عن اراده و اختیار و توجه و التفات» که خود همان اراده و اختیار با توجه به مبادی اراده که مکررا مطرح می کردیم، اولین چیزی که به عنوان مبدأ اراده مطرح است عبارت از تصور است. تصور، یعنی التفات نفس؛ یعنی توجه نفس؛ یعنی عدم غفلت. تصور که به عنوان اولین مبدأ اراده مطرح است، عبارت اخرای از توجه و التفات است؛ یعنی شما می گویید: این ضربی است که«عن توجه و عن التفات» بوده است و یکی دیگر از مبادی اراده که با نبود آن مبدأ هم اراده نمی تواند تحقق بکند، مسأله تصدیق به فائده است. تصدیق به فائده همان است که از آن تعبیر به این می کنیم که این شخص در این کار و در این قولش، دارای هدف و غرض بوده است و به دنبال رسیدن به غرض و هدفی، این کار را انجام داده است، اما غرض و هدف چه بوده، به اعتبار موارد، فرق می کند که عرض می کنیم.

پس اجمالا این دو جهت در تمام افعال ارادی که از انسان صادر می شود و هیچ گونه اجبار و اکراهی وجود ندارد، این دو مطلب به عنوان اینکه مدخلیتی در اراده دارد هست: یکی مسأله توجه و التفات و یکی هم مسألۀ هدف دار بودن و اینکه این کار را برای رسیدن به غرض و برای ترتّب آن هدف انجام داده است.

اغراض بعیده صدور امر

بعد می گویند: این«ان جائک زید فاکرمه» این هم«عمل» و لو اینکه این کلام است، اما تکلم «عمل صادر من المولی الذی هو عاقل مختار و مرید» لازمۀ اراده این است که از روی توجه و التفات، صادر شده است و برای تعقیب یک هدف و یک غرضی این«ان جائک زید فاکرمه» از ناحیه مولا تحقق پیدا کرده است. اما اینکه هدف از«ان جائک زید فاکرمه» چیست؟ در ابتدا ممکن است که انسان اغراض متعدده ای را برای تصور بکند: یکی اینکه فرض بکنید مولا می خواهد امتحان بکند که اصلا می تواند حرف بزند و یا نمی تواند حرف بزند. یکی اینکه فرضا مولا می خواهد ببینید که آیا تجویدش در تکلم به عربیّت خوب است یا خوب نیست؟ وقتی که کلمۀ«جائک» را ذکر می کند مثلا مدّش را رعایت می کند و یا نمی کند و همینطور اغراض مختلف دیگر. یکی اغراض هم این است که مولا در مقام مزاح است و می خواهد با عبد خودش مزاح بکند که«إن جائک زید فاکرمه» را صادر کرده است، لکن این اغراض ولو اینکه در بادی نظر، احتمالش جریان دارد، اغراض هم اغراض، غیر عقلایی نیست، اغراضی نیست که کسی مولا را تقبیح بکند بر اینکه چرا«ان جائک زید فاکرمه» را برای این غرض صادر کردی؟ اما در عین حال با اینکه این اغراض عقلایی است اما عقلا به این