سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 368

مرادتان شخص همان وجوبی است که در منطوق، مجعول شده و مورد جعل مولا قرار گرفته؟ این را که کسی نمی تواند انکار کند که اگر مولا یک شخص حکمی را مجعول قرار داد و در این شخص، یک موضوعی را با یک خصوصیّات و با یک قیودی دخالت داد، پیداست که اگر این موضوع سر سوزنی از قیود و خصوصیّاتش منتفی بشود، آن حکم مجعول مولا، لامحاله منتفی خواهد شد. آنرا که مولا جعل کرده، وجوب اکرام«عند المجییء» است، همانطوری که اگر شما زید را بردارید و جایش عمرو بگذارید، بلا اشکال آن موضوع حکم مولا دیگر تحقق ندارد، همانطور که اگر قیدش را هم بردارید با توجّه به اینکه این قید در کلام اخذ شده، عین آن حکم مجعول بلا اشکال منتفی است و بلا اشکال از بین می رود.

امّا در باب مفهوم، مسأله این نیست، به تعبیری که مرحوم آخوند در کفایه می فرمایند: مفهوم، عبارت از انتفای سنخ این حکمی است که در قضیّه منطوقیّه جعل شده و به تعبیر دیگر: انتفاء مثل حکمی است که در قضیّه منطوقیّه جعل شده، امّا اگر مسألۀ سنخ و مسألۀ مثل را کنار بگذاریم و روی شخص این حکمی که مولا جعل کرده، تکیه کنیم، شخص این حکم، روی اکرام زید مقید به مجییء است، همانطوری که اگر اضافه اکرام به زید کنار برود، حکمی روی اکرام عمرو جعل نشده، شما می توانید بگویید: روی اکرام عمرو حکمی جعل نشده، مولا وجوب اکرام مضاف به زید را جعل کرده، همانطور هم قیدی اگر همراه این مسأله بود به نام مجییء زید، هیچ کس نمی تواند انکار بکند، منکرین مفهوم هم این معنا را انکار نمی کنند و نمی توانند این معنا را انکار بکنند که شخص این حکم مجعول«من قبل المولی» این با انتفائش منتفی است، ولو یک گوشه ای از خصوصیّات موضوعش، ولو یک شعبۀ ضعیفی از خصوصیّات موضوع، لا محاله منتفی خواهد شد.

محل نزاع در باب مفهوم

امّا در باب مفهوم، روی این نزاع نداریم. در«ان جائک زید فاکرمه» از نظر مفهوم، اینطوری بحث نمی کنیم که آیا وقتی که مجیء زید تحقق پیدا نکرد، شخص این«اکرمه» این وجوب مجعول شخصی«من قبل المولی» این نیست یا هست؟ روی این بحث است که اگر حکمی نفیا یا اثباتا باشد، روی مثل این وجوب و سنخ این وجوب رفته، کما اینکه در باب مفهوم موافق همینطور است. در مفهوم موافق هم وقتی که می گوییم: «لا تقل لهما أف»، شما از آن استفاده می کنید که پس ضرب و شتم و جرح نسبت به پدر و مادر جایز نیست، به کدام(جایز نیست) شما تمسک می کنید؟ به شخص این«لا تقل لهما أف». «لا تقل لهما أف» که موضوعش عبارت از قول أف است، آنچه را که مولا جعل