سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 373

طهارت می رسیم، می بینیم به صورت قضیّۀ شرطیّه می گوید: «الماء اذا بلغ قدر کرّ لا ینجسه شیء» این یک حکم وضعی است و با حکم تکلیفی، فرق نمی کند. وقتی که به ماء جاری می رسیم می بینیم آنجا هم دلیل می گوید: «الماء الجاری لا ینجّسه شیء»، وقتی که به ماء المطر می رسیم، باز دلیل داریم که«ماء المطر لا ینجّسه شیء»، وقتی که به ماء الحمام با آن خصوصیّاتی که در کتاب طهارت مطرح است می رسیم، دلیل می گوید: «ماء الحمام بمنزله الماء الجاری لا یفسده أو لا ینجسه شیء.»، آیا شما هیچ گونه تناقضی بین اینها ملاحظه می کنید؟ اگر معنای«الماء اذا بلغ قدر کرّ لا ینجّسه شیء» این باشد که در رابطۀ با کلّی عدم منجسیّت فقط کریّت نقش دارد، پس دیگر ماء جاری نباید«لا ینجّس» باشد، «ماء الحمام و ماء المطر و امثال ذلک و حتّی ماء البئر» بنابر عقیدۀ متأخرین«ماء البئر واسع لا یفسده شیء» عناوین متعددّه ای در کار هست که محمولش همان«لا ینجّسه»، «لا یفسده» است که همه یک معنا دارد.

پس از اینجا می فهمیم که اگر مولا گفت: «ان جائک زید فاکرمه» و فردا گفت: «إن سلّم علیک زید فاکرمه، هنا دستوران، هنا حکمان شخصیّان» و هیچ گونه تعارضی هم بینشان نیست لکن اینها به باب مفهوم ارتباط ندارد. مفهوم، انتفای شخص نیست، بلکه مفهوم انتفای سنخ است و این راهی را که قدما طی کرده اند ما را به انتفای سنخ هدایت نمی کند.

نتیجۀ راه قدما این است که در شخص این حکم مجعول«من قبل المولی» مجیء زید نقش دارد و غیر مجیء هم در شخص این دستور نقش ندارد. می گوییم: این حرف، صحیح است، «علی العین و الرأس» لکن از این حرف شما به عنوان مفهوم نمی توانید استفاده کنید، برای اینکه کلمۀ انتفا، اضافۀ به شخص نمی شود بلکه کلمۀ انتفا، اضافۀ به مثل، مشابه، سنخ و امثال ذلک می شود و راه شما، نمی تواند این معنا را اثبات بکند. لذا دلیل قدما به طور کلّی از بین می رود و باید ادّلۀ متأخرین را در قضایای مفهومیّه، تک تک ملاحظه بشود.

پرسش:

1 - طریقۀ قدما برای اثبات مفهوم را بیان کنید.

2 - محل نزاع در باب مفهوم چیست؟ توضیح دهید.

3 - چرا کلام قدما برای اثبات مفهوم ناتمام است؟

4 - عدم تناقض بین موضوعهای مختلف برای جزای واحد، شاهد چیست؟