سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 375

است؛ یعنی وقتی که می گوید: «ان جائک زید فاکرمه» کأنّه جانشین این عبارت است که بگوید: «العلّه المنحصره لوجوب اکرام زید هو مجیئه» علّت منحصره برای وجوب اکرام عبارت از مجیء است.

خاصیّت علیّت منحصره و علّت منحصره این است که با نبود آن علّت، دیگر امکان تحقق برای معلول وجود ندارد. اگر معلولی دارای یک علّت منحصره بود، دیگر معنا ندارد که معلول بدون آن علّت، تحقق پیدا کند و در حقیقت«الانتفاء عند الانتفاء» تحقق پیدا می کند، «انتفاء المعلول عند انتفاء علّته المنحصره». این علّیت منحصره مفهوم را اثبات می کند و قائل به مفهوم هم از این طریق وارد شده و مدعی این است، امّا بحث در این است که این علیّت منحصره را چه چیز افاده می کند؟ در قضیّۀ شرطیّه که می گویید: معنای«ان جائک زید فاکرمه» این است که علّت منحصره برای وجوب اکرام، مجیء زید است، چه چیز بر این علیّت منحصره دلالت می کند؟

بررسی وضع ادات شرط بر علیّت منحصره

برای دلالت بر این علیّت منحصره، راههایی ذکر شده و طرقی مطرح شده.

یک راه این است که بگوییم: این خاصیّت و این دلالت در رابطۀ با وضع ادوات شرط است، کلمۀ «إن» در«إن جائک زید»، کلمۀ«اذا» در قضیّۀ شرطیۀ، که اینها به عنوان ابزار و ادات شرط مطرح هستند. ممکن است کسی اینطور ادعا بکند که واضع در مقام وضع، اینها را به عنوان دلالت بر علیّت منحصره وضع کرده و ادعا بکند راه استکشاف این معنا هم تبادر است. متبادر از«ان جائک زید فاکرمه» از کلمۀ«ان» شرطیّه یا کلمۀ«اذا» ی شرطیّه یا سایر ادوات شرط، مسألۀ علیّت منحصره است که کاشف از این است که واضع در مقام وضع ولو اینکه اینها از حروف هم باشند ولی وضع که اختصاص به اسم و فعل ندارد، در حروف هم وضع تحقق دارد، منتها کیفیّت وضعش آیا با اسماء فرق می کند یا نه؟ (همان نزاعی که در باب حروف و وضع حروف ملاحظه کردید) امّا در اصل ثبوت وضع در باب حروف، هیچ جای تردید نیست.

پس اوّلین راهی که قائل به مفهوم می تواند برای اثبات علیّت منحصره، مدعی بشود، مسألۀ وضع است که کاشف از وضع، عبارت از تبادر است. بگوید: تبادر اقتضای این را می کند که معنای حقیقی این ادات شرط، همان علیّت منحصره است. پس فرقی نمی کند که بگوید: «ان جائک زید فاکرمه» و یا بگوید: «العلّه المنحصره لوجوب اکرام زید هو مجیئه»، فقط فرقش در جنبۀ اسمی و حرفی است، آنجا حرف به کار رفته، اینجا اسم به کار رفته، امّا در مفاد، در مدلول، هیچ گونه فرقی بین اینها وجود ندارد.