سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 376

اگر ما در مقابل یک چنین مسأله ای قرار گرفتیم، آیا این ادعا و این حرف را بپذیریم یا اینکه راهی برای عدم صحت این حرف داریم؟ خلاصۀ حرف این بود که اینها از راه تبادر مدعی هستند که موضوع له و معنای حقیقی نفس ادات شرط، عبارت از علیّت منحصره است. برای توجّه به صدق و کذب این ادعا، باید به دو نکته توجّه بکنیم و دو مطلب را به هم ضمیمه بکنیم تا ببینیم که آیا این ادعای تبادر و دلالت این حروف بر علیّت منحصره تمام است یا نه؟ یک مطلب این است که اوّلا یک تحلیلی روی خود علّیت منحصره داشته باشیم، علیّت منحصره را تجزیه و تحلیل کنیم، ببینیم با قطع نظر از ما نحن فیه، علیّت منحصره کجا می تواند تحقّق داشته باشد. هرکجا که مسألۀ علیّت منحصره مطرح است، روی وجود چه خصوصیاتی مسألۀ علیّت منحصره را مطرح می کنیم؟

خصوصیات ششگانه علیّت منحصره

در علیّت منحصره فی الجمله شش خصوصیّت اعتبار دارد که اگر یکی از این خصوصیّات وجود نداشته باشد، مسألۀ علیّت منحصره نمی تواند تحقّق داشته باشد. اوّلین خصوصیّت، مسألۀ ارتباط و سنخیّت بین علّت و معلول است. اگر بین علّت و معلول(که در ما نحن فیه تعبیر کنیم بین شرط و جزاء) هیچ ارتباطی وجود نداشته باشد، هیچ سنخیّتی تحقق نداشته باشد، معنا ندارد که علیّت، آن هم علیّت منحصره تحقق پیدا کند. اوّلین چیزی که به عنوان پایه و اساس برای تحقّق علیّت منحصره است، نفس ارتباط بین دو شیء است. اگر بین دو شیء، هیچ گونه ارتباطی نباشد، هیچ گونه سنخیّت و ملائمتی وجود نداشته باشد، معنا ندارد که ریشۀ علیّت منحصره تحقق پیدا کند.

خصوصیّت دوّم: این است که هرارتباطی کفایت نمی کند، باید یک نوع ارتباط خاص باشد. این ارتباط به نحو لزوم باشد. مقصود ما از لزوم؛ یعنی ارتباطی که انفکاک پذیر نباشد، در مقابل مسائلی که ارتباطشان به نحو مقارنه است. ممکن است دو شیء باهم مقارن باشند، امّا نتیجۀ مقارنه این است که ممکن است بین اینها در یک مقطعی، در یک زمانی، در یک شرائطی، انفکاک پیدا بشود. ارتباط به نحو مقارنه هم ارتباط است، امّا آن ارتباطی که در علیّت منحصره به عنوان ویژگی دوّم مطرح است، این است که ارتباط، ارتباط غیرقابل انفکاک باشد که ما از آن به ارتباط به نحو لزوم تعبیر می کنیم.

و امّا ویژگی سوّم که در علیّت منحصره وجود دارد، این است که هرارتباط به نحو لزوم هم کفایت نمی کند بلکه باید مسألۀ ترتّب و طولیّت در کار باشد. در باب علّت و معلول، حتّی اگر علّت منحصره هم نباشد، مسأله، مسألۀ طولیّت و ترتّب است، نه ترتب زمانی، بلکه همان ترتّب رتبی که رتبۀ علّت، مقدم بر رتبۀ معلول است. گاهی ممکن است بین دو شیء ارتباط باشد، ارتباط هم به نحو