سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 378

عنوان علّت تامّه و علّت مستقلّه مطرح باشد و بعد نوبت به این برسد که انحصار دارد یا ندارد.

به عبارت روشن تر: شما چه چیزی را برای علت منحصره و غیر منحصره مقسم قرار می دهید؟ وقتی می گویید: «العلّه، امّا منحصره و امّا غیر منحصره» آنچه در این تقسیم، مقسم واقع شده، آیا اعمّ از علّت تامّه و ناقصه است یا اینکه خصوص علّت تامّه است که گاهی اتّصاف به انحصار دارد و گاهی هم در عین اینکه علّت تامّه است«لا یکون بمنحصره» (که مثالش را عرض می کنیم). لذا در تحقّق عنوان علیّت منحصره، پنجمین چیزی که نقش دارد و دخالت دارد، مسألۀ«تمامیّت العلّه» است در مقابل علّت ناقص است. مسألۀ«استقلال العلّه» است در مقابل علّت غیر مستقلّه.

خصوصیّت ششمی که در علّت منحصره معتبر است اینکه ممکن است یک شیء دارای دو علّت تامّه باشد، مثل حرارت که هم شمس، علیّت تامّه برای حرارت دارد و هم نار علیّت تامّه برای حرارت دارد و در علیّت هیچ کدام، نقصی وجود ندارد. امّا در باب نار، نمی توانیم آن مسألۀ علیّت منحصره را تصوّر بکنیم. علیّت منحصره در آنجایی تحقق دارد که علاوۀ بر تمامیّت، علاوۀ بر استقلال، واحد هم باشد و تنها علّت باشد و منحصرا علّت، عبارت از این شیء باشد. پس آنجایی که معلول دارای دو علّت تامّه و یا بیش از دو علّت تامّه باشد، مجالی برای علیّت منحصره وجود ندارد.

پس اوّلین نکته ای که لازم بود ملاحظه بشود، این بود که در علیّت منحصره، شش خصوصیّت لازم است که هرکدام از این خصوصیّات منتفی بشود، علیّت منحصره نمی تواند تحقق پیدا کند.

استعمال قضایای شرطیه در غیر علیّت منحصره

نکتۀ دوّم که باید به این نکته ضمیمه بکنیم تا بفهمیم که این کسی که ادعای تبادر می کند و می گوید: ما از راه تبادر به دست آوردیم که موضوع له و معنای حقیقی«ان» و«اذا» عبارت از علیّت منحصره است، آیا این درست است یا نه؟ ما باید از نظر موارد استعمال شروع بکنیم. ما می بینیم، درست است بعضی از موارد، قضیّۀ شرطیّه استعمال شده، درحالی که شرطش علّت منحصره برای جزائش بوده. این بحثی ندارد، امّا یک درجه که پائین تر می آییم آیا در استعمالات مواردی که علیّت منحصره نباشد، بلکه تنها علیّت تامّه باشد بدون اینکه عنوان انحصار در کار باشد مثل همین مثال که اگر این را به صورت قضیّۀ شرطیّه درآوریم، بگوییم: «اذا طلعت الشمس فالحراره موجوده و إذا تحققت النار فالحراره موجوده»، آیا این استعمال هست یا نه؟ بلا اشکال استعمال است. آیا این استعمال، حقیقی است یا مجازی؟ اگر مجازی است باید خصوصیّات مجاز در آن رعایت شده باشد، باید این استعمال مبنی بر مسامحه و تسامح باشد، مثل اسدی که شما بر رجل شجاع اطلاق می کنید