سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 379

عنایتا و تجوزا و تسامحا، آیا در این قضیّۀ شرطیّه ای که شرطش تنها علیّت تامّه دارد، لکن وصف انحصار در آن وجود ندارد، در این استعمالات، مسألۀ تجوّز و تسامح و عنایت وجود دارد که بین این استعمال و استعمال در علّت منحصره یک خطّی بکشیم، بگوییم: آن مربوط به دائرۀ حقیقت است، امّا این، مربوط به باب مجاز است و در آن مجاز و مسامحه رعایت شده؟ آیا وجدانا این طور است؟ حتّی در تعبیرات فارسی خودمان، (فارسی ما هم ترجمۀ همین ادات شرطی است که در لسان عرب وجود دارد) اگر اینطوری تعبیر کردیم: "اگر خورشید طلوع کند، حرارت پیدا می شود و اگر آتش هم وجود پیدا کند، حرارت پیدا می شود" آیا شما مثل«زید اسد» که اطلاق اسد به نحو تجوّز و تسامح است، اینجا هم همانطوری که آنجا بکار بردید، به کار می بردید؟ وجدانا و انصافا مسأله این نیست؟

به این مقدار هم اکتفا نمی کنیم، می آییم پائین تر؛ اگر مسأله به نحو علیّت تامّه نباشد بلکه به نحو علیّت ناقصه باشد مثلا اگر اینطوری تعبیر کردیم، بگوییم: اگر آتش تحقق پیدا کند، احراق حاصل می شود، درحالی که نار علّت تامّۀ برای احراق نیست، شرط دارد، باید رطوبت نباشد، محاذات باشد، آن خصوصیّاتی که تشکیل دهندۀ اجزای علّت تامّه است، آنها باید وجود داشته باشد، اگر ما بعضی از آن خصوصیّات را نگفتیم، فقط نار را گفتیم، گفتیم: اگر نار تحقق پیدا کند، احراق تحقق پیدا می کند، آیا این استعمال به نظر شما استعمال مجازی است به لحاظ اینکه نار، علّت تامّۀ برای احراق نیست، بلکه مقتضی احراق و سببیّت برای احراق دارد بدون اینکه علیّت تامّه داشته باشد؟

همان منع اوّلی کفایت می کند برای اینکه ما جواب قائل به مفهوم را بدهیم، لکن ما می خواهیم به آن اکتفا نکنیم و دائرۀ منع را خیلی توسعه بدهیم.

از این مرحله هم، باز بیاییم پایین تر؛ آنجایی که اصلا علیّت وجود ندارد، ترتّبی تحقق ندارد، مثل زوجیّت و اربعه، اصلا از مرحلۀ علیّت و ترتّب به طور کلّی، خارج و بیرون است، اگر ما اینطوری تعبیر کردیم، گفتیم: «اذا تحققت الاربعه تحققت الزوجیه»، آیا این مثال، این استعمال مجازی است؟ در آن رعایت علاقه و خصوصیّات معتبرۀ در مجاز شده؟ علاقۀ مشابهت و یا سایر علائق در این استعمال مدّنظر قرار گرفته که من می گویم: «اذا تحققت الاربعه، تحققت الزوجیّه» هیچ گونه علیّت و معلولیّتی هم وجود ندارد، فقط صرف یک ملازمه ای بین زوجیّت و بین اربعه تحقق دارد؟ انصافا می بینیم اینجا هم هیچ گونه تجوّز و تسامحی در کار نیست.

باز به اینهم اکتفا نمی کنیم، می آییم پائین تر؛ از کلام مرحوم آخوند استفاده می شود که همین جا توقّف کرده اند؛ یعنی می فرمایند: در قضایای شرطیّه، ارتباط بین شرط و جزاء لااقل در مرحلۀ لزوم