سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 380

هست؛ یعنی دیگر پائین تر نه، دیگر اینجا توقّف کرده اند؛ یعنی چند مرحله را منع کرده اند اما اینجا دیگر ایستاده اند، درحالی که انسان می تواند همین جا مناقشه بکند. ما مثالهایی داریم، مخصوصا مثالهای عرفی که هیچ گونه لزومی در کار نیست، امّا در عین حال، ما در آن، قضایای شرطیّه را استعمال می کنیم بدون اینکه رعایت علاقه و تجوّز و تسامحی در کار باشد، مثل اینکه«فی زماننا هذا» بگوییم: اگر فلان مقام مسؤول ردۀ بالا به قم بیاید، مثلا دارای محافظ است«معه محافظ بل محافظون» به صورت قضیّۀ شرطیّه است، درحالی که بین آمدن و بین وجود محافظ، فقط یک ارتباطی تحقق دارد، امّا ارتباط، حتّی به حدّ لزوم نمی رسد، مثل زوجیّت و اربعه نیست که انفکاک ناپذیر باشد، بلکه انفکاک پذیر است زیرا نه عقل و نه چیز دیگری حکم نمی کند به اینکه یک ملازمه ای در کار باشد. و در باب علیّت، ملازمات عادیه نمی تواند این مسألۀ لزوم را دلالت داشته باشد، فقط همین مقدار است که یک ارتباطی بین شرط و جزا در قضایای شرطیّه وجود دارد، بیشتر از این مقدار نیست. امّا اینکه این ارتباط به نحو لزوم است که مرحوم آخوند این جهتش را پذیرفتند و ما این را هم قبول نداریم، لزومش به نحو ترتّب است، ترتبش به نحو علیّت است، علیّتش به نحو تمامیّت است، تمامیّتش به نحو انحصار است، باید همۀ این مراحل طی بشود که انسان بتواند مفهوم و مسألۀ تبادر را ادعا بکند، درحالی که ملاحظه کردید که اگر همان آخری را هم انکار کنیم، حساب مفهوم، صاف می شود. امّا خارجا که ملاحظه می کنیم، آن مراحل اوّلیه اش هم غیر از مسألۀ ارتباطی که بین شرط و جزا در قضایای شرطیّه وجود دارد، هیچ نوع چیز دیگری دخالت ندارد لذا نمی توانیم اینها را از راه تبادر، ثابت کنیم.

پرسش:

1 - طریقۀ متأخرین برای اثبات مفهوم شرط را بیان کنید.

2 - خصوصیات ششگانه علیّت منحصره چیست؟

3 - استعمال قضایای شرطیه در غیر علیّت منحصره، دلیل بر چیست؟

4 - چند مثال عرفی برای عدم لزوم بین شرط و جزا بیان کنید.