سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 382

هست، بعد از آن که اصل ارتباط محفوظ است، اگر قرینه ای قائم نشود و خصوصیت ارتباط را برای ما روشن نکند، «عند الاطلاق و عدم وجود القرینه» این انصراف پیدا می کند به آن ارتباطی که کاملترین مراتب ارتباط است و اکمل مصادیق ارتباط است که کاملترین مراتب ارتباط، همان ارتباط است که در علیّت منحصره وجود دارد.

پس در حقیقت راه دوم از نظر مسألۀ وضع، مدعی وضع برای علیّت منحصره نیست بلکه مدعی وضع برای مطلق ارتباط است اما چون ارتباط مراتب دارد و مصادیق دارد، کامل و غیرکامل دارد، کامل و اکمل دارد، می گویند: وقتی که یک قضیۀ شرطیه ای استعمال شد و اطلاق شد و هیچ قرینه ای بر تعیین نوعی از انواع ارتباط در آن وجود نداشت چه قرینۀ لفظیه و چه غیر لفظیه، این اطلاق انصراف پیدا می کند به آن اکمل مراتب ارتباط و کاملترین سطح ارتباط که عبارت از ارتباطی است که در علیّت منحصره وجود دارد. آیا اگر از این راه وارد بشوند این راه قابل مناقشه هست یا نه؟

بررسی دلیل انصراف در مقام

این راه، یک جواب اساسی دارد و آن این است که شما انصراف را ناشی از چه می دانید؟ چه چیزی سبب انصراف می شود؟ چون معنای انصراف، عبارت از این است که تا انسان لفظ را می شنود، ذهنش انتقال پیدا کند به آن معنای منصرف الیه، آیا ریشۀ انصراف و علت انصراف، غیر از مسألۀ کثرت استعمال، چیز دیگری می تواند باشد؟ کثرت استعمال، موجب تحقق انصراف است.

اگر دیدیم لفظی یک مرتبه در این معنا استعمال شد، بار دوم هکذا و مثلا دیدیم صدی هشتاد، صدی نود استعمالاتش در رابطۀ با یک جهت خاصه است، این سبب انس ذهن می شود، سبب این می شود که وقتی ذهن انسان با یک استعمالی برخورد بکند که فاقد هرنوع قرینه باشد، همان معنای کثیر الاستعمال در ذهن بیاید. تحقیق این است که انصراف«ینشیء من کثره الاستعمال» اما مسائل دیگر:

کامل بودن، ناقص بودن، شریف بودن، غیر شریف بودن، اینها نقشی در مسأله ندارد. مثل اینکه کسی ادعا بکند که کلمۀ انسان انصراف دارد به انسان عالم، چرا؟ برای اینکه انسان عالم در مقایسۀ با انسان جاهل، دارای کمال است، دارای شرافت است، دارای مقام علمی است. آیا این کمال و شرافت، سبب انصراف می شود که تا کلمۀ انسان از دهان کسی بیرون بیاید، فوری بگوید: مقصودش انسان عالم است، برای اینکه عالم اشرف از غیر عالم است و کمال علمی او اختصاص به او دارد؟ نه، این کمال و شرافت و قوت و ضعف و امثال ذلک دخالت ندارد یا مثلا در باب نور، نور قوی و نور ضعیف داریم، آیا قوت نور قوی اقتضا می کند که وقتی که کلمۀ نور بدون قید ذکر بشود، انصراف به نور قوی داشته