سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 383

باشد و منشأ انصراف هم این باشد که نور قوی واجد قوت در مقابل نور ضعیف است؟ ضعف و قوت هیچ ربطی به مسألۀ انصراف ندارد. انصراف معنایش انس ذهن است، آشناتر بودن ذهن است و این انس ذهن به واسطۀ کثرت استعمال تحقق پیدا می کند.

در نتیجه آیا کسی می تواند مدعی بشود که در قضایای شرطیه، کثرت استعمال در رابطۀ با علت منحصره است؟ آیا می تواند چنین مطلبی را ادعا بکند یا آنجا که علت منحصره باشد، تصادفا استعمالش خیلی کم است زیرا معمولا یا در مطلق علت است یا در ارتباط است یا ارتباط به نحو لزوم است یا علت ناقصه و امثال ذلک است. اینطور نیست که کسی بتواند ادعا بکند که در قضایای شرطیه مثلا صدی هشتاد آن، شرط، علت منحصره برای جزاء است، بطوری که این کثرت استعمال، برای انسان، ایجاد انصراف بکند. واقعیت مسأله این است که شاید صدی نود قضایای شرطیه در غیر علت منحصره باشد و در علت منحصره کمتر قضایای شرطیه استعمال می شود. پس این انصراف هم درست نیست.

عدم وجود ارتباط بیشتر بین علت منحصره و معلول

یک چیزی هم مرحوم آخوند اضافه دارند که یک نکته ای در آن هست و آن این است که اصولا ارتباطی که در علیّت منحصره بین علت و معلول وجود دارد را نمی توان گفت: بیش از ارتباطی است که در غیر علیّت منحصره وجود دارد. چه کسی این حرف را گفته است؟ اگر یک معلولی دارای یک علت شد و یک معلولی، دارای دو علت شد، آن معلولی که دارای دو علت است و هرکدام هم علت تامه است، آیا ارتباط بین علت و معلول در آنجایی که معلول دارای دو علت است، ضعیفتر و ناقصتر از ارتباطی است که بین علت منحصره و معلول وجود دارد؟

ممکن است شما به نظر ابتدایی بگویید: بله، شاید همینطور باشد. من مثال بالاتری می زنم که برای شما روشن باشد: آیا رابطۀ بین ماهیت و لازم الماهیه بیشتر است یا رابطۀ بین علت و معلول؟ بلا اشکال رابطۀ بین ماهیت و لازم ماهیت، قوی تر است، برای اینکه رابطۀ بین علت و معلول در محدودۀ وجود است، اینکه شما می گویید: «النار عله للحراره» یعنی«وجود النار عله لوجود الحراره» بیشتر از این نیست. در علیّت، ارتباط مربوط به مقام وجود است و الا ماهیت نار که علت برای حرارت نیست، حتی وجود ذهنی نار هم علت برای حرارت نیست. شما اگر صد بار ماهیت نار را در ذهنتان تصور بکنید و وجود ذهنی به نار بدهید، هیچ حرارتی تحقق پیدا نمی کند. تنها علیّت و ارتباط بین نار و حرارت در رابطۀ با وجود خارجی است درحالی که ما می بینیم که بعضی از ارتباطها