سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 384

در مرحلۀ ماهیت مطرح است، مثل زوجیت نسبت به اربعه. شما که زوجیت را لازم اربعه می دانید، زوجیت، لازم ماهیت اربعه است. آیا به نظر شما ارتباطی که در مرحلۀ ماهیت وجود دارد، قوی تر نیست از آن ارتباطی که نه در ماهیت است و نه در وجود ذهنی است بلکه این ارتباط تنها در وجود خارجی تحقق دارد، درحالی که یکی از مراتب ارتباطی که ما دیروز ذکر می کردیم همین ارتباط بین زوجیت و اربعه بود که این ارتباط مربوط به مقام ماهیت است و در ماهیت، بین زوجیت و اربعه، ملازمه تحقق دارد. لذا فکر نکنید که اگر یک چیزی علیّت منحصره پیدا کرد، این دلیل بر این است که ارتباط از نظر نفس ارتباط قوی تر و کامل تر است بلکه هیچ فرقی بین علت منحصره و علت غیر منحصره نیست. پس در حقیقت، جواب از این انصراف، هم به منع صغری برگشت می کند و هم به منع کبری برگشت می کند. هردوی اینها ممنوع است و راه انصراف از این نظر باطل است.

اثبات علیّت منحصره از راه مقدمات حکمت

راه سومی که ذکر کرده اند این است که گفته اند: ما انصراف را نمی گوییم، وضع را هم نمی گوییم، ما از راه مقدمات حکمتی که در مفاد و معنای خود«ان» و«اذا» جریان پیدا می کند وارد می شویم، به این کیفیت که می گوییم: «ان» و«اذا» از نظر وضع، «وضع لمطلق الارتباط» که علیّت منحصره و انصراف را منکر شویم، حالا که مولا این«ان» و«اذا» را استعمال کرده است و در مقام بیان هم هست، معنی اینکه در مقام بیان است این است که نوع ارتباط را هم می خواهد بیان کند نه اینکه در مقام اهمال و اجمال باشد که فقط بگوید: بین این شرط و جزاء، ارتباطی هست، اما چه ارتباطی، دیگر نپرس، نمی خواهم آن را بیان کنم، اینطور نیست بلکه در مقام بیان نوع ارتباط هم هست اما هرچه هم به کلامش نگاه می کنیم می بینیم هیچ نوعی را بیان نکرده است، هیچ قرینه ای بر تعیین ذکر نکرده است، قدر متیقن در مقام تخاطب هم وجود ندارد، اینجا چه کنیم؟ موضوع له کلمۀ«ان» و«اذا» که از نظر وضع، مطلق ارتباط است، متکلم تا اینکه به علیّت منحصره برسد، چند مرحله فاصله دارد، این وضع شده برای مطلق ارتباط، اما وقتی متکلم می گوید: «ان جائک زید»، در مقام اهمال و اجمال نیست بلکه در مقام بیان است، می خواهد خصوصیت ارتباط و نوع ارتباط را هم بیان بکند و هرچه هم به کلامش نگاه می کنیم می بینیم چیزی که دلالت بر تعیین نوع ارتباط باشد، وجود ندارد.

تشبیه بین مقام و وجوب نفسی و غیری

این قائل می گوید: مقدمات حکمت اقتضا می کند که در اینجا کلام متکلم را حمل کنیم بر آن ارتباطی