سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 385

که اکمل مراتب ارتباط است که عبارت از علیّت منحصره است، برای اینکه علیّت منحصره به لحاظ اکمل بودنش نسبت به مراتب ارتباط، بیانش به یک مؤنۀ زائده احتیاج ندارد اما ارتباطهای پائین تر نیاز به مؤنۀ زائده دارد و یک تشبیهی می کند(که مشبه به آن سابقا در بحث اوامر گذشت) که اگر مثلا یک دلیلی قائم شد بر اینکه وضو واجب است، همین مقدار«الوضوء واجب» اما ما نفهمیدیم که این وجوب وضو وجوب نفسی است که ارتباطی به مسألۀ نماز و دخول وقت نماز و وجوب نماز نداشته باشد، واجب نفسی، خودش واجب است چه چیز دیگر وجوب داشته باشد یا نداشته باشد و احتمال می دهیم که این وجوب وضو، وجوب غیری مقدمی باشد که اگر وجوبش وجوب غیری مقدمی شد، آنوقت در صورتی واجب است که ذی المقدمه اش واجب باشد اما اگر ذی المقدمه اش واجب نشد، دیگر به عنوان مقدمیت نمی تواند وجوب پیدا کند.

پس دلیل قائم شده است بر اینکه«الوضوء واجب» لکن ما مردد ماندیم که«هل یکون وجوبه نفسیا» که دیگر توقف نداشته باشد بر اینکه وقت نماز وارد شده باشد و نماز واجب شده باشد. اگر وجوبش نفسی است، دیگر مقدمیت ندارد که تابع ذی المقدمه باشد. اما اگر وجوبش غیری شد «یتوقف وجوبه علی وجوب الغیر، اذا وجب الغیر و هو الصلاه یجب الوضوء و الا لا یکون وجوب مقدمه بدون وجوب ذی المقدمه».

در دوران بین نفسیت و غیریت این مستدل کأنّ به مرحوم آخوند می گوید: شما در دوران بین نفسیت و غیریت فرمودید که لازمۀ اطلاق و مقدمات حکمت این است که حمل بر وجوب نفسی بشود و علتش را اینطور ذکر کردید که در واجب نفسی مؤنۀ زائده لازم ندارد همین که بگویند:

«الوضوء واجب» مطلب تمام است اما در واجب غیری، مؤنۀ زائده لازم دارد باید بگویند: «الوضوء واجب اذا وجبت الصلاه اما اذا لم تکن الصلاه واجبه» دیگر«الوضوء لیس بواجب». پس همانطوری که شما در دوران بین نفسیت و غیریت، لازمۀ اطلاق و مقدمات حکمت را عبارت از حمل وجوب بر وجوب نفسی دانستید به لحاظ اینکه بیان وجوب نفسی، نیاز به مؤنۀ زائده ندارد اما وجوب غیری بیانش نیاز به مؤنۀ زائده دارد. عین همین حرف شما را اینجا پیاده می کنیم می گوییم: درست است، همانطوری که کلمۀ«واجب» برای مطلق وجوب وضع شده، کلمۀ«ان» و«اذا» هم برای مطلق ارتباط وضع شده است، اما در جایی که مقدمات حکمت جریان پیدا کند، که مهمترین مقدمۀ حکمت این است که مولا در مقام بیان باشد نه در مقام اهمال و اجمال و با اینکه در مقام بیان است ما می بینیم هیچ قیدی و خصوصیتی را تبیین نکرده است. لازمۀ این مقدمات حکمت و اطلاق این است که کلام مولا را حمل کنیم بر آنچه که نیاز به مؤنۀ زائده ندارد. در«الوضوء واجب» وجوب نفسی، نیاز به مؤنۀ