سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 389

«ان» و«اذا» برای مطلق علاقۀ بین شرط و جزا وضع شده است لکن اگر مولا در مقام بیان باشد و سایر مقدمات حکمت هم تمام باشد، اطلاق اقتضا می کند که مراد متکلم از«ان» و«اذا» به عنوان ادات شرط، علیّت منحصره باشد که این را هم جواب دادیم.

راه چهارم که امروز مورد بحث ماست این است که اصولا به ادات شرط کاری نداشته باشیم. در حقیقت این سه راهی که تابه حال ذکر شد، در دائرۀ ادات شرط بود چه مسألۀ وضع و چه مسألۀ انصراف و چه مسألۀ اطلاقی که از راه مقدمات حکمت ثابت می شود، همۀ اینها در رابطۀ با«ان» و «اذا» و امثال«ان» و«اذا» از ادوات شرط بود، اما راه چهارم عبارت از اطلاق و مقدمات حکمت است، اما نه تنها در رابطۀ با ادات شرط، بلکه اصولا به ادات شرط در اینجا کاری نداریم بلکه مجرای اطلاق و محط مقدمات حکمت را خود شرط در قضیۀ شرطیه قرار می دهیم. این مستدل اینطوری استدلال می کند که مجیء زید که به عنوان شرط در قضیۀ شرطیه مطرح است را از راه اطلاق و مقدمات حکمت استفاده می کنیم که شرطیت مجیء زید و مدخلیتش در وجوب اکرام به نحو علیّت منحصره است برای اینکه اولا خارجا می دانیم که اگر یک شیئی دارای دو علت باشد، ولو اینکه هردو علت، علت مستقله و علت تامه باشند لکن خاصیت دو علت این است که هرکدام از این دو علت، اول تحقق پیدا کند و قبل از دیگری تحقق پیدا کند، معلول در اثر وجود آن علت، تحقق پیدا کرده است و اگر علت دوم بعد پیدا بشود«کالحجر فی جنب الانسان» است.

اگر یک معلولی دو علت تامه و دو علت مستقله دارد، اولین علت که تحقق پیدا کرد«یترتب علیها المعلول» و به دنبالش معلول وجود پیدا می کند لذا علت دوم که بعد از علت اولی می خواهد تحقق پیدا کند، دیگر هیچ نقشی و تأثیری در رابطۀ با معلول نمی تواند داشته باشد. معنای دو علت مستقله یک چنین مسأله ای است.

کما اینکه در اینجایی که دو علت مستقله وجود دارد، اگر این دو علت، مقارن باهم تحقق پیدا بکنند و در آن واحد و زمان واحد، هردو تحقق پیدا بکنند آیا از نظر قواعد فلسفی، معلول به کدام یکی از اینها ارتباط پیدا می کند؟ لا محاله معلول به مجموع کلتا العلتین ارتباط پیدا می کند و الا معنا ندارد که در آن واحد، دو علت مستقله با وصف استقلال در معلول واحد نقش داشته باشند. وقتی هر دو باهم وجود پیدا کردند، هردو هم علیّت دارند و هردو هم استقلال در علیّت دارند و هیچ کدام هم ترجیح بر دیگری ندارد، لا محاله باید ملتزم بشویم به اینکه این دو علت مجتمعا به صورت اجتماعی تأثیر در حصول معلول و تحقق معلول کرده اند مثل اینکه هرکدام تنصیف شده اند کأنّ نصف از این علت به نصف از آن علت ضمیمه شده و در حصول معلول نقش پیدا کرده است.