سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 390

عدم معنا برای تقارن و تقدّم و تأخّر در علیّت منحصره

پس لازمۀ داشتن دو علت، این دو خصوصیت است که در آنجایی که تقدم و تأخر وجود دارد، معلول مترتب بر علت اولی است و علت ثانیه«لغو لا یترتب علیه اثر» و در آنجایی که متقارن باهم تحقق پیدا می کنند، معلول به هیچ کدام از اینها بطور استقلال ارتباط ندارد، بلکه به مجموع علتین مرتبط است. حالا که اینطور شد در علت منحصره، دیگر هیچ یک از این حرفها را نمی شود مطرح کرد زیرا آنجا سابق و لا حقی تحقق ندارد. فرض این است که معلول«له عله واحده منحصره» دیگر سابق و لا حقی نمی توانیم تصور بکنیم و تقارن را هم نمی توانیم فرض بکنیم. تقارن بین چه چیز با چه چیز؟ اصلا در علت منحصره موضوعا مسألۀ مقارنت معنا ندارد پیدا بشود. نتیجه این می شود که اگر چیزی علت منحصره شد، این کمال ارتباط با معلول را دارد، یعنی«اذا وجدت العله المنحصره وجد المعلول» و اگر علت منحصره وجود پیدا نکند معلول هم تحقق پیدا نمی کند.

بعد از آنکه این مقدمه روشن شد، مستدل در راه چهارم اینطوری استدلال می کند که وقتی که مولا گفت: «ان جائک زید فأکرمه» و مقدمات حکمت تحقق پیدا کرد که عمده اش این بود که مولا در مقام بیان هست و مسألۀ دیگری را هم بوجود نیاورده و ذکر نکرده است، ما از این کلام این را استفاده می کنیم که بین مجیء زید و وجوب اکرام، علاقۀ مطلقه وجود دارد یعنی«فی جمیع الموارد و فی جمیع الحالات و فی جمیع الشئون» بین مجیء و بین وجوب اکرام، ارتباط وجود دارد. و اگر ما بخواهیم از راه اطلاق، چنین ارتباطی را استفاده بکنیم جز با علیّت منحصره، قابل تطبیق نیست برای اینکه اگر مجیء زید علت منحصره برای وجوب اکرام باشد، این علقۀ دائمۀ بین مجیء زید و وجوب اکرام تحقق دارد. اما اگر فرض کردیم که غیر از مجیء زید، یک چیز دیگری هم به عنوان ردیف و جانشین مجیء زید، در وجوب اکرام نقش دارد، یعنی وجوب اکرام دو علت دارد، باید آن خصوصیاتی که در دو علت است پیاده بکنیم که یکی از آن دو خصوصیت این است باید بگوییم:

مجیء زید در صورتی در وجوب اکرام نقش دارد که«لم یکن مسبوقا بعله اخری» اما اگر مسبوق به علت دیگری باشد دیگر مجیء زید هیچ گونه نقشی در وجوب اکرام نمی تواند داشته باشد و همینطور باید مقید کنیم بگوییم: «اذا لم یقارنه عله اخری» و الا اگر علت دیگری مقارن با مجیء زید تحقق پیدا کرد، اینجا دیگر بال و پر مجیء زید ریخته می شود. این مجموع، مؤثر در وجوب اکرام خواهد بود، مثل همان اجتماع«علتین علی معلول واحد» که باید مسألۀ را به صورت مجموعی برگردانیم و بگوییم: مجموع، مؤثر در حصول معلول است. در نتیجه مولا با توجه به اینکه در مقام