سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 391

بیان است، فقط به ما گفته: «ان جائک زید فأکرمه» معنایش این است که بین مجیء و وجوب اکرام، ارتباط و علاقه وجود دارد چه قبل از مجیء، علت دیگری وجود داشته باشد یا نداشته باشد، چه مقارن با مجیء، شیء دیگری وجود داشته باشد یا نداشته باشد. و این عباره اخری از علت منحصره است و الا اگر علت، غیر منحصره شد، همان مسائل و همان حرفها پیش می آید که علت سابقه نقش دارد نه لاحقه و در صورت اجتماع هم مجموع، مؤثر است نه اینکه مجیء زید به تنهایی مؤثر باشد.

این راه اطلاق مقدمات حکمت است. اما فرقش با راه سومی که گذشت در این جهت است که مجرای اطلاق و مقدمات حکمت در راه سوم، خود ادات شرط بود، اما در این راه چهارم، مجرای اطلاق و مقدمات حکمت«جائک زید»، شرط در قضیۀ شرطیه است.

جواب مرحوم آخوند از اجرای مقدمات حکمت در شرط

گویا مرحوم آخوند(ره) نتوانسته اند از این استدلال یک جواب اساسی کبروی بدهند لذا در مقام این برآمده اند که صغرا را منع بکنند لذا می فرمایند: چطور می توان گفت که یک چنین اطلاق و مقدمات حکمتی وجود دارد؟ اولا ممکن است ادعا کنیم که هیچ کجا چنین اطلاق و مقدمات حکمتی وجود ندارد و بر فرض هم که وجود پیدا کند، چنین اطلاق و مقدمات حکمتی به ندرت وجود دارد درحالی که قائل به مفهوم در قضیۀ شرطیه نمی خواهد بگوید که گاهی از اوقات قضیۀ شرطیه مفهوم دارد بلکه او به نحو وسیع می خواهد مفهوم را برای قضیۀ شرطیه ذکر بکند.

مرحوم آخوند می فرمایند: قبول داریم که اگر یک چنین اطلاق و مقدمات حکمتی وجود پیدا کند، مفهوم هست، لکن ما در جواب شما می گوییم: اولا که شاید هیچ کجا نباشد، ثانیا اگر هم باشد گاهی از اوقات به صورت ندرت ممکن است یک چنین معنایی وجود پیدا کند. بله، اگر وجود پیدا کرد، حق با شماست، مقتضای اطلاق و مقدمات حکمت به این کیفیت، ثبوت مفهوم است.

برگشت راه چهارم به مبنای قدما

آیا ما از این استدلال به این صورت جواب بدهیم؛ به صورت منع صغرا یا اینکه می توانیم همان جوابی را که روی مبنای قدما ذکر کردیم اینجا هم مطرح کنیم. اصلا می توانیم یک تعبیر دیگری بکنیم بگوییم: در حقیقت این راه چهارم به همان مبنای قدما برمی گردد، اگرچه تعبیراتشان فرق می کند لکن باطن و محتوای این راه چهارم، همان مبنای قدما بود که ذکر کردیم که قدما می گفتند: اگر عاقل مختار متوجه و ملتفتی قیدی را در کلامش بیاورد و جزء موضوع و قید موضوع قرار بدهد،