سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 392

معنایش این است که این قید«له مدخلیه» و معنای مدخلیت این است که اگر این قید، کنار برود، این حکم هم کنار می رود. آنچه را که مولا جعل کرده«ان جائک زید فأکرمه» است، اگر گوشه ای از این عنوان کنار برود، این حکم مجعول مولا کنار می رود. این راه چهارم هم تقریبا همین حرف را می زند. خلاصه جوابی که آنجا دادیم که تفصیلش را ان شاء الله در تنبیهات بحث مفاهیم، مطرح می کنیم این است که اصلا مفهوم این است که شخص این حکمی را که مولا جعل کرده است، با نبودن مجیء، منتفی بشود. این یک مسألۀ بدیهی است، یک مسأله ای نیست که کسی بتواند در آن مخالفت بکند. شخص این فرمان و دستوری را که مولا صادر کرده است، عبارتش و به اصطلاح امروز: ماده قانونش این است: «ان جائک زید فأکرمه» بیشتر از این نیست و هرجزئی و هرقیدی از موضوعش کنار برود، شخص این حکم، کنار می رود، چه شما زید را بردارید جایش عمرو بگذارید «ان جائک عمرو فأکرم زیدا» یا اینکه زید را حفظ کنید و قید مجیء آن را بردارید بگویید: «ان سلّم علیک زید یجب علیک اکرامه» بالاخره این«ان سلّم علیک زید یجب علیک اکرامه» این آن حکم نیست، این حکم آخر به دلیل اینکه اگر مولا گفت: «ان جائک زید فأکرمه» بعد از یک ساعت دیگر هم گفت: «ان سلّم علیک زید فأکرمه» شما می گویید: مولا دو حکم صادر کرده، دو دستور صادر کرده است برای اینکه با کلمۀ«أو» مطرح نکرده است نگفته: «ان جائک زید أو سلّم علیک» پس دو حکم مستقل است در موضوع یکی مجیء مدخلیت دارد و در موضوع دیگری«سلم علیک» مدخلیت دارد.

پس معنای مفهوم این نیست که نفس این حکمی که«صدر من المولی» و شخص این دستوری که«صدر من المولی» اگر قیدش منتفی بشود آیا منتفی می شود یا نه؟ این بدیهی است که یک حکم مجعول با توجه به یک خصوصیات، وقتی که یکی از آن خصوصیاتش منتفی بشود، شخص این حکم بلا اشکال کنار می رود و منتفی می شود اما در باب مفهوم، مسأله روی این دور نمی زند. در باب مفهوم مسأله این است که اگر مجیء زید نبود، نه شخص این وجوب اکرام مجعول، منتفی است، به کلی وجوب اکرام از زید منتفی است، در باب مفهوم، عنوان اصطلاحی، انتفاء سنخ حکم است، انتفاء مثل حکم است انتفاء مشابه این حکم مجعول است نه انتفاء شخص این حکم مجعول.

عدم ثبوت مدعا به وسیله راه چهارم

اگر معنای مفهوم این شد، همان جوابی که از قدما دادیم از این راه چهارم هم به همین کیفیت جواب می دهیم. می گوییم: مانعی ندارد شما از راه اطلاق و مقدمات حکمت، مسألۀ علیّت منحصره