سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 395

افطار در ماه رمضان نمی توانیم اینطور تعبیر بکنیم که مثلا«صیام ستین یوما واجب» بلکه اینجا باید با کلمۀ«او» و امثال آن، مسألۀ تخییر را مطرح بکنیم بگوییم: «صیام ستین یوما او اطعام ستین مسکین او عتق رقبه مؤمنه» به عنوان کفارۀ افطار در ماه رمضان وجوب دارد. پس آنکه نیاز به مؤنه زائده دارد عبارت از وجوب تخییری و واجب تخییری است اما واجب تعیینی نیاز به مؤنه زائده ندارد.

پس اگر یک هیأت افعلی دلالت بر وجوب مادۀ آن هیأت کرد و امر دائر شد بین اینکه وجوبش به نحو وجوب تعیینی است یا وجوب تخییری و فرض هم بکنیم که متکلم در مقام بیان است و مقدمات حکمت باجمعها تحقق دارد و هیچ گونه قرینه ای بر تخییریت و تعیینیت اقامه نکرده، آنجا مرحوم آخوند فرمودند که مقتضای اطلاق این است که واجب را واجب تعیینی قرار بدهیم، روی همین جهت که وجوب تعیینی نیاز به مؤنه زائده ندارد اما واجب تخییری به نیاز دارد به اینکه اطراف واجب تخییری و عدلهای واجب تخییری با کلمۀ«او» و کلمۀ«اما» و امثال ذلک، مطرح بشود.

تشبیه مقام، به واجب تعیینی و تخییری

این مستدل می گوید: نظیر همین مطلب را ما در قضیۀ شرطیه در رابطۀ با شرط پیاده می کنیم، به این کیفیت که می گوییم: مولای آمر گفته: «ان جائک زید فاکرمه» مجیء زید را علت وجوب قرار داده، اینجا مجیء زید مردد است بین اینکه آیا علت منحصره است برای وجوب اکرام یا همانطوری که مجیء زید در وجوب اکرام مؤثر است، سلام زید هم مثل مجیئش در وجوب اکرام مؤثر است.

می گوییم: وقتی که امر دائر بین این شد که مجیء زید، علت منحصره باشد یا علت غیر منحصره باشد، می گوییم: اگر مجیء زید، علت منحصره باشد، غیر از«ان جائک زید فاکرمه» لازم نیست که یک مطلب دیگری و یک بیان دیگری همراه این عبارت باشد، اما اگر غیر از مجیء زید، یک چیز دیگری همانند مجیء می توانست در وجوب اکرام نقش داشته باشد، باید مولا با مؤونه زائده بیان کرده باشد مثلا اینطور گفته باشد: «ان جائک زید او سلم علیک، یجب علیک اکرامه» شبیه همان که در واجبات تخییریه با کلمۀ«او» و«اما» مطرح می شد، اینجا هم به همان کیفیت باید ذکر شود.

پس اگر ما فرض کردیم که مولا در مقام بیان است، مقدمات حکمت کاملا تمام است و امر دائر بین علیت منحصره و علیت غیر منحصره است، علیت منحصره نیاز به مؤنه زائده ندارد اما علیت غیرمنحصره نیاز به مؤنه زائده دارد و چون بیان دیگری غیر از«ان جائک زید فاکرمه» از ناحیۀ مولا نرسیده لذا مقتضای اطلاق«ان جائک زید» بدون اینکه قیدی و اضافه ای و قرینۀ دیگری همراهش باشد، اقتضاء می کند که ما از طریق اطلاق با مجیء زید به عنوان علت منحصره برخورد کنیم. پس