سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 398

تأثیر در رابطۀ با سلام زید ملاحظه کرد نه در رابطۀ با مجیء زید. مؤثر در وجوب اکرام است چه سلام زید هم مؤثر در وجوب اکرام باشد یا سلام زید مؤثر در وجوب اکرام نباشد.

مدخلیت و عدم مدخلیت سلام زید در وجوب اکرام این چه نقشی را می تواند روی مجیء زید داشته باشد؟ «مجیء زید عله لوجوب الاکرام» اگر شما گاهی اسمش را علت منحصره می گذارید، به لحاظ این است که سلام زید نقش ندارد و گاهی اسمش را علت غیر منحصره می گذارید به لحاظ این است که سلام زید هم مثل مجیء زید می تواند در وجوب اکرام نقش داشته باشد. این مسأله ای که روی وجود و عدم سلام زید پیاده می شود، چه ارتباطی به مجیء زید دارد؟ ارتباط و مدخلیت مجیء زید در رابطۀ با وجوب اکرام این است که«یؤثر تأثیرا تاما و یکون عله تاما لوجوب الاکرام» انحصار، علیت را عوض نمی کند، عدم انحصار هم علیت را عوض نمی کند لذا ما برای این معنا نمی توانیم دو نوع تصور بکنیم، این تعبیری که می کنیم، «العله اما منحصره و اما غیر منحصره» این غیر از تعبیری است که می کنیم: «الواجب اما تعیینی و اما تخییری» آنجا تنویع در کار است، دو نوع مطرح است اما در انحصار و عدم انحصار، دو نوع مطرح نیست.

انحصار و عدم انحصار در رابطۀ با مسألۀ دیگر و در رابطۀ با مؤثریت و عدم مؤثریت امر دیگر است و حتی به ضمیمۀ کلام قبلی مرحوم آخوند یعنی حتی اگر شما بخواهید بگویید: دو نوع نیستند لکن به نحو کلی مشکّک دارای مراتب مختلفه هستند، مسألۀ اکملیت و غیر اکملیت در کار است، همانطوری که قائل به انصراف(که راه دومی بود که برای اثبات مفهوم ذکر می شد) از راه همین انصراف به اکمل مراتب ارتباط و علاقه که اکمل مراتب ارتباط و علاقه، همان ارتباطی است که در علیت منحصره وجود دارد، همان جا هم مرحوم آخوند این اکملیت را نپذیرفتند، گفتند: مسألۀ اکملیت نیست. مسألۀ علیت منحصره و غیر منحصره مثل وجود قوی و وجود ضعیف، نور قوی و نور ضعیف که بینشان اختلاف مرتبه وجود دارد و اختلاف مرتبه شان به شدت و ضعف و نقص و کمال و امثال ذلک است، حتی این معنا هم در باب علیت منحصره و علیت غیر منحصره وجود ندارد برای همین نکته که اگر مجیء زید علت منحصره شد آیا ارتباطش با وجوب اکرام کاملتر از آن وقتی است که مجیء زید علت منحصره نباشد و بلکه سلام زید هم نقشی در وجوب اکرام داشته باشد؟

عدم ضعف علت واحده در علیت

به عبارت دیگر: آنجایی که معلول، دارای یک علت است، با آنجایی که معلول، دارای علّتین است، آیا آن علّتین در مقام علیّت، ضعیفتر هستند از آن معلولی که دارای علت واحده است؟ آنجایی