سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 404

ارتباط خمر با حکم حتی از ارتباط متعلق حکم با حکم ضعیفتر است، برای اینکه حکم در درجۀ اول با متعلقش مرتبط است که متعلقش عبارت از فعل مکلف است و در درجۀ بعد با مضاف الیه فعل مکلف ارتباط پیدا می کند. لذا در«اعتق رقبه» یا«اعتق الرقبه» که به عنوان یک مثال معروف در مسألۀ مطلق مطرح است، ما حکمی داریم بنام وجوب، متعلقی داریم بنام عتق و مضاف الیه(یا موضوع به قول مرحوم محقق نائینی) داریم بنام رقبه. ارتباط رقبه با حکم، ارتباط مع الواسطه است، آنکه بلا واسطه با حکم مرتبط است عتق الرقبه است«لا نفس الرقبه» درحالی که نه خود رقبه مجعول شرعی است و نه عتق الرقبه مجعول شرعی است، آنکه مجعول شرعی است«وجوب عتق الرقبه» است.

تکلیف را شارع جعل کرده، اما متعلق تکلیف، فعل مکلف است که یک واقعیت تکوینیه است.

ممکن است مکلف رقبه را آزاد بکند ممکن است رقبه را آزاد نکند، کما اینکه خود رقبه به طریق اولی یک واقعیت تکوینیه است و مجعول شرعی نیست.

حالا که اینطور شد ما از این مستدل سؤال می کنیم که مجرای اطلاق در«اعتق الرقبه» چیست؟ در «اعتق الرقبه» محط اطلاق و آن نقطۀ حساسی که اطلاق روی آن پیاده می شود و دقیقا اطلاق را در آن رابطه پیاده می کنید چیست؟ آیا غیر از«الرقبه» است؟ اطلاق در«الرقبه» جریان پیدا می کند. «الرقبه» به لحاظ عدم تقیید، مجرای اطلاق قرار می گیرد.

پس از اینجا ما استفاده می کنیم که این چیزی که مبنای این استدلال قرار گرفته که مجرای اطلاق مستقیما باید خود مجعول شرعی باشد، درست نیست. بله؛ اگر رقبه اصلا موضوع برای حکم واقع نمی شد، اگر ارتباطی با حکم نمی داشت، اگر شارع در رابطۀ با رقبه حکمی جعل نمی کرد، جا برای اطلاق و مقدمات حکمت وجود نداشت اما این معنایش این نیست که اگر اطلاق در رقبۀ بدون حکم، جریان پیدا نکند، وقتی که رقبه با حکم سروکار پیدا کرد، باز هم در رقبه اطلاق جریان پیدا نمی کند، بلکه در«اعتق الرقبه» بعد از آنکه عتق مضاف الی الرقبه و مأموربه شد و محکوم به وجوب شد، این رقبه ای که با یک واسطه ارتباط به حکم پیدا می کند ولو ارتباطش ضعیف است؛ لکن به همین مقداری که مرتبط با حکم است، در خودش اطلاق پیاده می شود و در خودش اطلاق جریان پیدا می کند.

پس این چه حرفی است که ما ادعا بکنیم که اصولا مجرای اطلاق عبارت از همان مجعول شرعی است که اگر سر سوزنی از دائرۀ مجعول شرعی بیرون برود، اطلاق نمی تواند در آن جریان پیدا کند؟ این حرف غیرصحیحی است. لذا همانطوری که در«اعتق الرقبه» در رقبه اش اطلاق جاری می کنیم، در«ان جائک زید فاکرمه» هم بنابر اینکه حرفهای گذشته درست باشد، چه مانعی دارد که در«جائک